Thứ Hai, 9 tháng 11, 2015

Nghĩ lại chút về "Trò chơi nước lớn"

Phạm Kỳ Đăng  

Tranh của © Joan Miró (1893-1983), họa sĩ Tây Ban Nha

„Trò chơi nước lớn“ - gần đây được nhắc đến dày đặc hơn trên mặt báo, có nội hàm được lập luận trên hai sự kiện chính. Sự kiện thứ nhất đề cập tới Hiệp ước không xâm lược lẫn nhau giữa Đức phát xít và Liên bang CHXHCN Xô Viết ký vào ngày 17.09.1939 (Hiệp ước Molotow- Ribbentrop). Kết quả Ba Lan bị chia đôi, 22 ngàn sĩ quan ưu tú bất ngờ bị Bộ Dân ủy Nội vụ (NKVD) tàn sát trong rừng Katyn. Hơn thế, Liên Xô đã sáp nhập các nước Baltic (Estonia, Latvia, Litva), Bessarabia và Bắc Bukovina, và một phần của Phần Lan vào lãnh thổ của mình.

Sự kiện thứ hai bao hàm việc Tổng thống Nixon thăm Trung Quốc năm 1972 và sau cuộc gặp Nixon - Chu Ân Lai - Mao Trạch Đông, hai bên ra thỏa thuận được ký kết trong Thông cáo chung Thượng Hải làm tiền đề cho chiến dịch ném bom do máy bay chiến lược B52 thực hiện nhằm hủy diệt Hà Nội. Các nước nạn nhân ngoài Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, còn có Việt Nam Cộng hòa, và cả Đài Loan, khi Hoa Kỳ thỏa hiệp công nhận chỉ một Trung Hoa đại lục thống nhất.

Dĩ nhiên, đây không chỉ là những cuộc thỏa hiệp duy nhất của các nước lớn trong lịch sử hiện đại bỏ qua lợi ích nước nhỏ. Hiệp ước đi đêm giữa Stalin và Hitler cốt chia chác lợi ích, ký bởi Molotow- Ribbentrop, dĩ nhiên được CHXHCN Việt Nam và các nước anh em nhiều thập niên giấu kín trong chính sử, nhằm bảo vệ uy tín nhà nước đàn anh Xô Viết trước những tội ác họ gây ra trước hết đối với dân tộc Ba Lan.

Chủ cuộc chơi năm 1939 là Đức Quốc xã và Liên Xô, là những nhà nước đối đầu của hai hình thái độc tài toàn trị trên lục địa già cùng có tham vọng bành trướng và ăn cướp. Nhiều nhà nước lớn khác khi đó còn là những ông chủ thực dân đã đứng ngoài làm ngơ và dung túng. Hậu quả không chỉ có các nước nạn nhân hứng chịu. Chính Liên bang CHXHCN Xô Viết cũng bị lật lọng. Năm 1941, khi quân phát xít Đức bất ngờ tràn qua biên giới, những chuyến tàu chở ngũ cốc của Nga vẫn còn đương trên đường vận tải sang Đức.

Ở sự kiện thứ hai, trò chơi của các nước lớn Mỹ - Trung - Liên Xô, ta nên phân biệt vai trò, mục tiêu và lợi ích của một nhà nước khác xuất hiện đứng đầu dân chủ phương Tây và đối đầu với hai nhà nước cộng sản toàn trị: Đó là Hoa Kỳ.

Với những cuộc mặc cả, và nhìn chung, đành rằng Hoa Kỳ và những đồng minh phương Tây (gồm cả Canada, Úc và Nhật bản) đã liên tiếp mắc những sai lầm. Hoa Kỳ còn mắc nhiều sai lầm và tội lỗi như trong quá khứ. Nhưng chúng ta không nên quên, đó là một siêu cường có khả năng liên minh mang trong mình một thiết chế sửa chữa và khắc phục. Và vai trò lãnh đạo và cảnh sát của Hoa Kỳ trên phạm vi toàn cầu càng bức thiết hơn trong bối cảnh sau Chiến tranh lạnh khôn lường nguy cơ kết trục ma quỷ giữa các nhà nước toàn trị và toàn thống và khủng bố, trong đó có các nước lớn như Trung Hoa và Nga. Càng phải ghi nhận, Hoa Kỳ không ăn cướp lãnh thổ, không bần cùng hóa đối tác. Một Hoa Kỳ mang lại (thậm chí cả áp đặt) nền dân chủ cho nhiều quốc gia, trái lại, trợ giúp cho các đồng minh vững mạnh và tự chủ. Trong cả những trường hợp vì lợi ích kinh tế, các công ty dầu hỏa của Mỹ thao túng ngoài nước, thí dụ thế, các công ty này cũng phải chịu sự giám sát của luật pháp và công luận nước Mỹ. Và kết cục, thế kỷ 20 Hoa Kỳ đã khuất phục được hai hệ thống toàn trị: đó là phát xít với sự tồn tại của phe Trục và cộng sản với sự tồn tại của phe XHCN. Dẫu bỏ rơi Việt Nam Cộng Hòa và bán rẻ Đài Loan với Thông cáo chung Thượng Hải, bằng nước đi này, Hoa Kỳ đã bao vây toàn diện Liên Xô và các nhà nước vệ tinh, xóa bỏ thế đối đầu hạt nhân và chấm dứt Chiến tranh lạnh.

Nhìn nhận thiên về nhấn mạnh sự bất lường và nguy hiểm trò chơi nước lớn và do vậy tính toán so đo về số phận càng cho thấy sự thiếu vắng ý thức phản tư. Nếu chiêm nghiệm nghiêm túc, có thể nhận thức, số phận chịu nhìn người ta đi đêm trên lưng mình của Việt Nam từ 1945 cho tới nay, chính là số phận tự rước vào. Việt Nam trong quá khứ luôn theo hai nước cộng sản bỏ phiếu chống lại quyết định của LHQ. Ở vào thời điểm nào đó trước Đổi Mới, Hội đồng bảo an LHQ có năm uỷ viên thường trực thì Việt Nam nổ súng đánh bốn, còn một tức Liên Xô thì chửi họ đủ điều nhục nhã. Ngày hôm nay vị thế của Việt Nam còn cô lập hơn bao giờ hết. Chế độ toàn trị độc đảng bác bỏ tự do bầu cử và nhân quyền phổ quát đã loại trừ một nền tảng thiết lập nên vị thế khả dĩ liên minh, đó là nhân dân của mình. Cho nên sự kiện Nhà nước Việt Nam khẳng định không liên minh với ai để chống nước thứ ba, được các nhà phản biện từ giới trí thức khẳng định là sự không tưởng trong tư duy chiến lược, và hơn nữa, vô vọng trong thực tiễn.

Việt Nam có gì là nhỏ? Nhiều đất nước ít dân, hẹp đất hơn nhiều vẫn đạt được thịnh vượng bằng phát huy quyền tự do và sức sáng tạo của công dân và hơn hết qua đó giữ nguyên được vẹn toàn lãnh thổ.

Bài báo viết tiếp: “Việt Nam bị ăn cắp mất nỏ thần nhưng chưa bao giờ đánh mất lòng yêu nước“. Điều trấn an này tốt thôi, nhưng không có gì đảm bảo. Cũng như ta không thể trông chờ được vào lòng yêu nước viển vông. Lòng yêu nước đảm bảo được những gì ở 90 triệu con người phần đông an phận, dửng dưng và ơ hờ để một thiểu số chưa bao giờ yêu nước ngồi trên đầu mình rắp tâm vì một đảng, vì lợi ích phe nhóm, như ở Thành Đô dám lắm chăng, bán đứng dân tộc.

Nước lớn có gì là xấu? Nó chỉ xấu khi lợi dụng toàn diện uy lực của mình để cướp bóc hà hiếp lân bang, như Trung Quốc hiện nay. Với một dân số 90 triệu người, nếu Việt Nam trở thành một quốc gia giàu có dân chủ, thì há chẳng tất cả người dân đều mong mỏi và cả đảng độc quyền cũng hô hào vì những tiêu chí đó sao?

Phân tích tách rời khỏi bối cảnh lịch sử và thiếu sự đối chiếu triệt để chủ thể tham gia sẽ dẫn đến ngộ nhận hời hợt. Ngộ nhận này như thể một lời hù dọa mới, đối với các lực lượng ủng hộ nhân quyền và dân chủ, vốn còn sợ hãi, và là một tiếp lực cho bàn tay sắt máu của những nhà lãnh đạo vốn giáo điều, thiển cận và đầy lòng ngờ vực. Và là một cảnh báo sai trong một cơ chế thiếu vắng phản biện và loại trừ các cảnh báo giả. Nhất là trong bối cảnh Việt Nam, nạn nhân của những tính toán nông cạn, ngay cả sau chuyến viếng thăm Hoa Kỳ của Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng, cảnh báo sai càng đẩy Việt Nam vào ngõ cụt và sự tự cô lập.

Lập luận thiếu tường tận về trò chơi nước lớn cản trở suy nghĩ về tương quan lực lượng cùng viễn tượng về liên minh có thể của Việt Nam. Trong thực tế các cường quốc dân chủ chỉ có thể liên minh, ký kết với nhà nước chính chủ tức gồm những người lãnh đạo do nhân dân, chứ không phải là một đảng phái bầu nên.

Đánh đồng nước lớn trong bối cảnh hiện thời nào khác đổ đồng tất cả vào trong một rọ bảo đều là dây, không có sự phân biệt giữa dây phơi và dây treo cổ.


©P.K.Đ

Xiếc, tranh của Joan Miró (1893-1983), họa sĩ Tây Ban Nha.

Thứ Bảy, 7 tháng 11, 2015

Đôi khi nàng cảm thấy cuộc đời lớn

Rainer Maria Rilke (1875-1926)

Tranh của ©Gustav Klimt (1862-1918), họa sĩ Áo

Đôi khi nàng cảm thấy cuộc đời lớn
hoang dã hơn, như dòng sông sủi sóng
hoang dã hơn, như cơn bão trong cây
và lặng lẽ thả băng những phút giây
hiến tâm hồn cho những giấc mộng.

Sau nàng thức giấc. Kìa đó một ngôi sao
im lìm đứng trên miền êm ắng,
Ngôi nhà nàng có những tường vẹn trắng -
Nàng nghiệm ra: cuộc đời lạ và xa
và nàng chắp hai bàn tay về già.

© Phạm Kỳ Đăng dịch từ nguyên tác tiếng Đức

Manchmal fühlt sie: Das Leben ist groß

Rainer Maria Rilke (1875-1926)

Manchmal fühlt sie: Das Leben ist groß,
wilder, wie Ströme, die schäumen,
wilder, wie Sturm in den Bäumen.
Und leise läßt sie die Stunden los
und schenkt ihre Seele den Träumen.

Dann erwacht sie. Da steht ein Stern
still überm leisen Gelände,
und ihr Haus hat ganz weiße Wände -
Da weiß sie: Das Leben ist fremd und fern -
und faltet die alternden Hände.

Rainer Maria Rilke (1875-1926): Nhà thơ, nhà văn, nhà tiểu luận và dịch giả, ông thuộc về những thi sĩ quan trọng nhất của văn chương tiếng Đức.

Tranh của Gustav Klimt (1862-1918), họa sĩ Áo, đại diện quan trọng nhất của Wiener Jugendstil (Phong cách trẻ Vienna).

Thứ Tư, 4 tháng 11, 2015

Sẽ lập đường dây nóng về biển Đông

Phóng viên Vỉa Hè phỏng vấn đồng chí Nguyễn Phú Trọng - Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam

Phóng viên: Hành động gây hấn của Trung quốc ở biển Đông, không những không giảm mà có phần gia tăng theo hướng leo thang, thưa đồng chí Tổng bí thư, lãnh đạo Đảng đã lên tiếng nói chính thức gì hay chưa?

Nguyễn Phú Trọng: Kết quả như đồng chí thấy, cuộc ra mắt và hội kiến của đồng chí Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Hồ Xuân Sơn với đồng chí Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Trương Chí Quân đã mang lại kết quả có trong mơ cũng không sao thấy được. Trước hết, ta nhận lại được Mười sáu chữ vàng nguyên vẹn không hề sứt mẻ. Từ sau lễ kỷ niệm 90 năm ngày thành lập Đảng cộng sản Trung quốc tinh thần Bốn tốt không ngừng được nâng cao, sắp tới đây, nếu có thêm đến Năm tốt, thì chúng ta hẳn không lấy gì làm lạ, thực là thêm một khuyên son cho tình hữu nghị đoàn kết giữa hai Đảng anh em.

Phóng viên: Nhưng tình hình bên ngoài không dịu đi chút nào. Một mặt, tướng lĩnh như ngài Mã Hiểu Thiên phát ngôn sực mùi răn đe dạy dỗ Nhân dân Việt Nam, lãnh đạo Trung quốc tuyên bố Việt Nam “không nên để cho các diễn biến leo thang và tránh làm phức tạp thêm tình hình, khiến các vấn đề bị trầm trọng hóa, dẫn tới đa phương hóa và quốc tế hóa chúng” (!). Mặt khác họ lại tìm cách lần thứ ba cắt cáp tàu Việt Nam. Đồng chí có cho rằng biến diễn ngược với tuyên bố chung của hai nước, và sắp tới chúng ta cần có biện pháp gì đối phó?

Nguyễn Phú Trọng: Trung ương nói chung đời nào chỉ đạo thế. Lại rắc rối từ phía địa phương gây ra rồi. Sắp tới tôi đề nghị với đồng chí tổng bí thư Hồ Cẩm Đào lập đường dây nóng trực tiếp trao đổi về tình hình biển Đông.

Phóng viên: Nghiên cứu quan hệ giữa Hà Nội và Bắc Kinh từ hồi trước Cải cách ruộng đất cho tới nay, trong dư luận có người trách cứ rằng đường dây viễn liên đó không có gì thay đổi cả, tức là đầu dây mắc về Hà Nội chỉ có ống nghe chứ không có ống nói…

 
Nguyễn Phú Trọng: Vấn đề này chỉ có người kinh qua lý luận Mác-Lê lâu năm như tôi mới hiểu nổi. Về đại thể ta phải xét những yếu tố tương đồng: đó là chế độ chính trị cộng với truyền thống hữu nghị lâu bền với Đảng Cộng sản Trung quốc. Hơn nữa Việt Nam ta và Trung hoa vinh dự thuộc về số ít các quốc gia trên hoàn cầu bỏ qua chế độ dân chủ, sớm tiến thẳng lên chế độ đảng chủ. Vả lại phong trào cộng sản quốc tế hôm nay luôn cần có sự chỉ đạo. Nếu tôi thay mặt Đảng chỉ dùng máy có mỗi ống nghe và Đảng ta tuyệt đối tuân theo chỉ thị của Đảng cộng sản Trung quốc thì cũng là hợp với nguyên tắc tập trung dân chủ chứ sao. Lại nói thêm: Dân chủ nhưng phải tập trung, dân chủ còn lâu mới ưu việt bằng đảng chủ.

Phóng viên: Điểm qua báo chí công khai của hai nước, ta thấy hai bên cam kết „ tăng cường định hướng đúng đắn dư luận, tránh lời nói và hành động làm tổn hại đến tình hữu nghị và lòng tin của nhân dân hai nước; đẩy nhanh tiến độ đàm phán để sớm ký kết “Thỏa thuận về các Nguyên tắc cơ bản chỉ đạo giải quyết vấn đề trên biển giữa Việt Nam - Trung Quốc”; „phía Việt Nam sẽ xử lý các vấn đề tế nhị một cách thích đáng và hướng dẫn dư luận cũng như cảm tính xã hội một cách đúng đắn”. Thưa đồng chí Tổng bí thư, đồng chí có thể nói rõ hơn về công tác định hướng dư luận?

Nguyễn Phú Trọng: Công tác đảng phải đặt trọng trách lên việc hướng dẫn dư luận, cụ thể là tuyên truyền, nói thẳng ra là phải giáo dục quần chúng. Như đồng chí thấy, Nhân dân thành phần hỗn tạp, dân trí thấp kém, lập trường mơ hồ, hiểu biết chính trị non yếu và bao gồm rất nhiều phần tử phản động. Trong lịch sử cách mạng, Nhân dân nhiều lần làm cho Đảng ta há miệng mắc quai với Đảng cộng sản Trung quốc. Thử hỏi đồng chí, nếu không có Đảng, Nhân dân ta sẽ lạc lối, xa rời phong trào quốc tế cộng sản, sẽ bơ vơ khốn khổ biết chừng nào. Đảng sẽ mở rộng vòng tay đón Nhân dân quay lại. Nhân dân ta phải đời đời biết ơn Đảng, gìn giữ Đảng như con ngươi mắt mình và chính lúc này đây, Nhân dân phải biến lòng biết ơn đó thành hiện thực cách mạng. Trung quốc có bành trướng đến đâu thì cũng vẫn là nước xã hội chủ nghĩa, đồng minh vô địch của Đảng ta. Trải bao thập kỷ gian nan, gần hai chục năm trước lại thực sự hồi sinh từ Thành Đô, Đảng ta ngày càng phát triển mạnh mẽ, thành lực lượng hùng hậu cho Nhân dân Việt Nam xây dựng thành công chủ nghĩa cộng sản. Trên con đường đó, ta chỉ có một lựa chọn duy nhất là bí mật đàm phán song phương. Gọi là liên hoành gì đó cũng được đi. Liên hoành nữa, liên hoành mãi với Bắc Kinh xây dựng Đông Phương Hồng.

Phóng viên: Xin cám ơn đồng chí Tổng bí thư đã dành thời gian cho cuộc phỏng vấn.

04.2012 - PVVH

Chủ Nhật, 1 tháng 11, 2015

Mùa thu vắng

Phạm Kỳ Đăng

Tranh của © Paul Gauguin (1848-1903), họa sĩ Hậu Ấn Tượng Pháp

Mùa thu đó cắt về hoang vắng
Cánh hải âu, phố thị cô liêu
Mái sát mái, tường nhòa trong nắng
Rã sắc vàng như ánh diêm tiêu

Hòa màu pha lòng sông sắt son
Đỏ rực màu lá táp trong muôn
Gương thu sáng thoáng trong trần khiết
Rồi chìm trong màn sương u buồn

Khay nến cháy trên tay, người bõ
Bước cúi đầu men lối nghĩa trang
Nhà nguyện vắng, khi chiều nổi gió
Cuốn vòng hoa. Người viếng vội vàng.

Cơn gió vuốt móng trên dầm gỗ
Tiếng âm u trào ngập khinh thanh
Trên bến vắng tựa niềm u uẩn
Của chia ly, hệ lụy, độc hành.

© PKĐ / Alt-Stralau 2015

Tranh của Paul Gauguin (1848-1903): Họa sĩ Hậu Ấn tượng Pháp, tác phẩm ảnh hưởng nhiều mặt lên sự phát triển của Hội họa châu Âu hiện đại.

Thứ Bảy, 24 tháng 10, 2015

Con thú lạ

Hans-Ulrich Treichel 
  
Tranh của ©Franz Marz (1880-1916): Họa sĩ Biểu hiện Đức

Vào những năm 70 lần đầu tiên trong khóa đại học tôi biết tới bài thơ Mùa thu của Georg Trakl viết năm 1912, có điều không ở dạng khuyến khích, mà có dễ là ở dạng răn đe cũng nên. Ông thầy chuyên khoa râu ria xồm xoàm không phải là người ngưỡng mộ Trakl. Và dĩ nhiên ông ấy càng không phải là người hâm mộ bài thơ này. Trước hết những „gái da nâu“ và những „khúc hát thô“ làm ông phật ý. Cả hai thứ đó gợi ông hồi tưởng những thời đại đương nhiên Trakl, chết vì dùng cocaine quá liều vào tháng 11 năm 1914, còn làm sao mà biết được.

Thế đấy, ông ấy không chiết suất được tí gì từ tiếng „rỉ ra“ tự „những cây guitar buồn“, và cố nhiên từ cây „đèn khêu dịu“ lại càng lại không thu hoạch được một tý tẹo nào cả. Điều thứ nhất ông ấy cho là quá ủy mị, và về cây đèn thì ông ngụ ý rằng, cũng như toàn bộ bài thơ, trước tiên nó chỉ làm mờ đi thị giác.

Ngược lại, bài thơ ngay lập tức đã chiếm lấy lòng tôi. Những cây đàn guitar đã làm tôi buồn, cây đèn đã hòa lòng tôi êm dịu, các cô gái da nâu rám nắng đáng khát thèm, và thật thế, tiếc sao đã phai tàn cùng mùa hạ và đã trở nên xa vời không sao gặp được. Tôi nghĩ mình đã biết về nỗi nhớ nhung của bài thơ này (tôi cũng biết một cô gái đã phai tàn cùng với mùa hè), và tôi nghĩ mình cũng hiểu thấu sự trầm cảm về cái chết hoàn toàn có ý hòa giải của nhà thơ. Kinh nghiệm của một ngày mùa thu xích gần đêm tối, như cuộc sống tiệm tiến gần cái chết, và thế đó gắng cho cái tôi trữ tình đào thoát một lần nữa, cho „ghé vào“, và cứu rỗi trước điên loạn, thối rữa hoặc chết chóc.

May mà dạo đó tôi đã hiểu ra sự trầm tư của bài thơ, nhưng mà chưa hiểu ra sự khủng khiếp của nó:“ Tiếng chết chóc dội lên từ kim khí/ Và một con thú trắng khuỵu sâu“. Những âm thanh kim loại có thể là ám chỉ vào một cuộc đi săn vào mùa thu, Trakl quen thuộc những khu rừng xung quanh ông. Nhưng có thể những âm thanh này cho nghe ra dự cảm về đại chiến thế giới thứ nhất sau trận đánh Grodek la liệt thương binh đã đẩy Trakl, với tư cách gọi là „dược sĩ dự bị“ còn được nếm mùi những khởi đầu của nó, đã gần như đẩy ông vào đường tự sát.

Nhưng con thú trắng còn ở lại vô cùng bí hiểm. Phải chăng đó là mãnh lực nghiến vỡ và nghiến vụn của cocaine? Hay tới mức lại chính là người dược sĩ dự bị mặc áo choàng trắng dạo đó đã dự cảm được cái chết ma túy, người hơn nữa đã học nghề dược trong hiệu thuốc „ Thiên thần trắng“ ở Salzburg. Hay có phải đó là một thú vật trong thần thoại: con tê giác hiền lành được đem hiến tế ở đây? Và cùng với nó là tất cả thơ ca?

Ở đây, kể cả nhà thơ nữa, có lần tôi phỏng đoán như vậy, cũng không giúp gì thêm cho chúng ta. Kết cục, trong các văn bản đầu của bài thơ ông còn viết về „nỗi đớn đau“ cũng như là „những ánh sáng“ buồn rầu le lói tắt dần đi trong máu“, còn có thể hiểu được một cách gián tiếp. Vậy dám mà ông lại hoàn toàn không muốn được hiểu như thế lắm, cho nên thế vào vị trí „đớn đau“ và „ánh sáng“ ông đã đặt vào đó một sinh vật hoàn toàn xa lạ chết một cái chết bất thường và bạo liệt và ta không làm sao nắm bắt. Ở sinh vật đó, cả bi kịch của một buổi chiều bi thương đã xảy ra. „ Con thú hấp hối chào trong khi trượt ngã“, Trakl viết ở một đoạn khác. Ở đây không còn một ai chào nữa.

© Phạm Kỳ Đăng dịch

Nguồn: Hundert Gedichte des Jahrhunderts. Mit Interpretationen. Ausgewählt von Marcel Reich-Ranicki, Insel Verlag Frankfurt am Main und Leipzig 2000, (Một trăm bài thơ thế kỷ kèm bình giảng. Marcel Reich-Ranicki tuyển chọn, Nhà xuất bản Insel Verlag Frankfurt am Main và Leipzig 2000).

Nói thầm vào ban chiều

Georg Trakl (1887-1914)

Măt trời độ thu hanh hao, dè dặt 

Và trái cây rụng xuống từ cành 
U tịch ngự trong những phòng xanh
Một chiều dài đằng đẵng.

Tiếng chết chóc dội lên từ kim khí
Và một con thú trắng khuỵu sâu
Khúc hát thô của gái da nâu
Bay cuốn đi trong màn lá rụng.

Vầng trán mơ thấy mầu của Chúa
Cảm nhận đôi cánh mềm của cơn điên
Bên ngọn đồi xoay chuyển bóng đêm
Viền tối đen của sự thối rữa.

Hoàng hôn đầy rượu vang và yên tĩnh
Đàn ghi ta buồn bã tiếng rỉ ra
Và hướng cây đèn khêu dịu trong nhà
Anh ghé vào như trong giấc mộng.

© Phạm Kỳ Đăng dịch từ nguyên tác tiếng Đức

In den Nachmittag geflüstert

Georg Trakl (1887-1914)

Sonne, herbstlich dünn und zag,
Und das Obst fällt von den Bäumen.
Stille wohnt in blauen Räumen
Einen langen Nachmittag.

Sterbeklänge von Metall;
Und ein weißes Tier bricht nieder.
Brauner Mädchen rauhe Lieder
Sind verweht im Blätterfall.

Stirne Gottes Farben träumt,
Spürt des Wahnsinns sanfte Flügel.
Schatten drehen sich am Hügel
Von Verwesung schwarz umsäumt.

Dämmerung voll Ruh und Wein;
Traurige Guitarren rinnen.
Und zur milden Lampe drinnen
Kehrst du wie im Traume ein.

Bản tiếng Anh

Whispered in the Afternoon 


Georg Trakl (1887-1914)

Sun, autumnal thin and hesitant,
And the fruit falls from the trees.
Stillness dwells in blue rooms,
A long afternoon.

 

Dying-sounds of metal;
And a white animal breaks down.
The coarse songs of brown girls
Have blown away in the falling leaves.

 

The forehead dreams God's colors,
Feels the gentle wings of insanity.
Shadows whirl on the hill
Fringed blackly by rot.

 

Dusk full of rest and wine;
Sad guitars flow.
And as if in a dream
You turn to the calm lamp within

Chú thích của người dịch:

Georg Trakl (1887-1914): Người Áo, nhà thơ nổi tiếng của Chủ nghĩa Biểu hiện Đức, được coi là nhà thơ viết bằng tiếng Đức xuất sắc nhất cùng với Rainer Maria Rilke ở đầu thế kỷ 20.

Đôi nét tiểu sử: Georg Trakl, con thứ năm trong gia đình tư sản khá giả có bảy con. Cha có cửa hàng khóa, mẹ khó tính với các con, nghiện ma túy. Georg Trakl trải qua thời niên thiếu tại Salzburg* 1897 – 1905: Học xong trung học, được coi là học trò kém (ở các môn tiếng La tinh, tiếng Hy Lạp và Toán), không đỗ tú tài * 1908: Qua kỳ Thực tập, để nghiên cứu 4 học kỳ ngành Dược* 1910: Học xong bằng Y sĩ * Khi thế chiến I bùng nổ, ông tham gia mặt trận với chức vụ y sĩ quân đội. * Ngày thêm trầm cảm, trải qua trận đánh vùng Grodek ông bị suy sụp thần kinh. *1914 Chết (tự sát) trong một nhà thương quân đội ở Krakow sau khi dùng cocaine quá liều.

Hans-Ulrich Treichel (sinh năm 1952): Nhà ngữ văn Đức và nhà văn, nhận các giải thưởng có thể kể Giải thưởng Hermann Hesse, Giải thưởng Văn học Eichendorf và Giải thưởng phê bình Đức.

Tranh của Franz Marz (1880-1916): Họa sĩ, một trong những đại diện quan trọng nhất của Chủ nghĩa Biểu hiện Đức.


Bài đăng VHNA

Thứ Hai, 19 tháng 10, 2015

Nếu nghiêm khắc anh nhìn vào mắt

Rainer Maria Rilke (1875-1926)

Tranh © Pablo Picasso (1881-1973): Họa sĩ Tây Ban Nha

Nếu nghiêm khắc anh nhìn vào mắt
Thường lời em ngân tiếng não nùng
Như cây đàn luýt nhẹ rung
Người thợ cô quạnh xưa từng chế ra
Nhớ thương lòng cất lời ca.

Từ đó học khúc ca hời hợt
Ngày đàn ưa đệm nhảy ríu ran
Kẻ mộng mơ tóm lấy đàn
Đàn như bừng tỉnh lệ tràn lại ca
Nỗi niềm thương nhớ quê xa.

©Phạm Kỳ Đăng dịch từ nguyên tác tiếng Đức

Wenn ich dir ernst ins Auge schaute

Rainer Maria Rilke (1875-1926)

Wenn ich dir ernst ins Auge schaute,
klang oft dein Wort so kummerkrank,
wie eine leise Liebeslaute,
die einsam einst ein Meister baute,
als seine Seele Sehnsucht sang.

Sie lernte seither leichte Lieder
und tönte gern zu Tag und Tanz, -
da greift ein Träumer ihre Glieder:
und wie erwachend weint sie wieder
das Heimweh ihres Heimatlands.

Chú thích của người dịch:


Rainer Maria Rilke (1875-1926): Nhà thơ, nhà văn, nhà tiểu luận và dịch giả, ông thuộc về những thi sĩ quan trọng nhất của văn chương tiếng Đức.

Cô gái và cây đàn măng-đô-lin - Tranh Pablo Picasso (1881-1973): Họa sĩ, nhà đồ họa, điêu khắc Tây Ban Nha.

Thứ Tư, 14 tháng 10, 2015

Tôi đã nghĩ về việc bỏ CHDC Đức ra đi

Nữ thủ tướng Đức Angela Merkel trả lời phỏng vấn trên tờ Tuần báo Thế giới chủ nhật (Welt am Sonntag) ngày 21.07.2013

clip_image002
Foto: Reto Klar

Welt am Sonntag: “Nước Đức của tôi” – Có dễ dàng với bà khi nói lên câu ấy?

Angela Merkel: Có chứ, nhất là ở nước ngoài, nếu như tôi nói về quê hương, hẳn là tôi nghĩ nước Đức của tôi. Nhưng tất nhiên không hàm ý rằng đó riêng là đất nước của tôi mà là đất nước của 80 triệu người, của tất cả những ai có mối liên hệ hoàn toàn riêng tư với nước Đức nữa.

Welt am Sonntag: Bà yêu đất nước này ở những điểm nào?

Angela Merkel: Phong cảnh, ngôn ngữ, tất nhiên là con người, cả những công trình kiến trúc, di tích lịch sử từ thời xưa. Đặc biệt tôi thích những nhà thờ làng quê trên vùng đất Uckermark và đảo Rügen.

Welt am Sonntag: Sau khi đi nghỉ về bà lại đi Bayreuth. Wagner (1) có phải nhà soạn nhạc Đức của bà chăng?

Angela Merkel: Wagner là nhà soạn nhạc lớn của Đức, bên cạnh các nhà soạn nhạc khác.

Welt am Sonntag: Trong một cuộc phỏng vấn do hãng thông tấn Reuter thực hiện, ông Joachim Sauer, chồng bà, có nói, vở diễn Wagner hay nhất ông từng được xem chính là vở nhạc kịch “Tristan và Isolde” được Heiner Müller (2) dàn dựng năm 1990 tại Bayreuth. Phải chăng đó là thời khắc lịch sử mang tính đặc biệt Đức?

Angela Merkel: Đơn giản đó là sự thưởng thức nghệ thuật ở tầm cao, quả là một sự dàn dựng tuyệt vời vở nhạc kịch “Tristan và Isolde”. Dạo đó tôi ngạc nhiên vì Heiner Müller lại tìm ra lối tiếp cận Richard Wagner như vậy.

Welt am Sonntag: Dạo 1990 Müller nói chế nhạo: “Tất nhiên 10 người Đức sẽ ngu hơn 5 người Đức”. Bây giờ bà đã 8 năm làm thủ tướng. So với thời sống ở CHDC Đức, nay bà tin nhiều hay ít hơn vào sự thông thái của những tiến trình dân chủ?

Angela Merkel: Sự thông thái của dân chủ vẫn thuyết phục tôi như ngày đầu tiên tôi được sống trong nền dân chủ ấy. Tôi là người cổ xúy cho nền dân chủ đại diện, tôi cũng nhìn ra những lợi thế trong chế độ liên bang của chúng ta. Như chúng ta luôn trải nghiệm, đó là những cơ cấu khả thể cho việc hình thành ý kiến công luận hợp lý.

Welt am Sonntag: Bà có quan hệ như thế nào với nước CHDC Đức?
Angela Merkel: Nước Đức từng chia cắt, không riêng CHDC Đức là nước Đức, mà nước Đức của tôi gồm chung cả hai phần. Đôi lúc tôi bực mình khi người vùng phía Tây sang thăm và nói nước Đức thế này thế nọ và riêng ám chỉ nước CHLB cũ. Cho nên tôi đã nhẹ nhàng lưu ý họ rằng đương nhiên tôi coi mình là một phần của nước Đức.

Welt am Sonntag: Bà hãy mường tượng ra cảnh mình bịt mắt cho dẫn vào một thị trấn nhỏ nào đó ở Đức. Bà có nhận ra ngay tức khắc mình đang ở vùng phía Đông hay phía Tây hay không?

Angele Merkel: Cũng còn tùy. Người ta không còn nhận ra ở mùi vị nữa. Nhưng nếu được dẫn đi khá lâu trên đường lát đá, thì có lẽ đó là vùng Đông Đức.

Welt am Sonntag: Sự thống nhất nước Đức đã hoàn tất hay chăng?

Angela Merkel: Sự hoàn tất thống nhất Đức đang trên con đường rất tốt. Những người trẻ hơn 30 tuổi cảm nhận sự hoàn tất như điều hiển nhiên. Trò chuyện với những người trẻ hơn, tôi nhận thấy khoảng cách khá xa giữa họ và bức tường cũng như sự thiếu vắng tự do ở thời điểm đó. Cũng xa vời, tương tự như cha mẹ tôi kể về thế chiến lần thứ 2.

Đối với thế hệ trẻ hôm nay, chuyện sụp đổ bức tường đã thành lịch sử rồi. Đối với người hơn tuổi chút nữa, trong mọi trường hợp, chắc chắn sự thống nhất nước Đức đã không là một trải nghiệm hạnh phúc vô bờ bến. Sau 1990, nhiều người trong số họ không có cơ may để định hướng mới về mặt nghề nghiệp. Khả năng gây dựng tài sản ở phía Đông cũng ít ỏi hơn, và hệ quả bây giờ cũng ít được hưởng tài sản hơn rất nhiều.

Tóm lại trong vấn đề này có những kinh nghiệm khác biệt giữa những người trẻ và già hơn tuổi. Tuy vậy vẫn còn đánh giá khái quát, sự thống nhất Đức là một diễm phúc lớn mang tính lịch sử và ngày nay đã là một sự bình thường được trải nghiệm.

Welt am Sonntag: Ở lĩnh vực nào còn có nhu cầu bù đắp nhiều hơn, trong vấn đề tự do hay công bằng?

Angela Merkel: Với tôi điều đó chẳng có nghĩa, hoặc có cái này hoặc không cái kia. Cả hai giá trị làm nên đất nước nơi con người thích sống ở đó. Chúng ta phải liên tục tạo ra hai giá trị này. Nước Đức là nước tự do. Ngay trong tương quan quốc tế Đức là một nước khá công bằng. Nhưng đồng thời chúng ta phải để ý để cơ hội chia sẻ cho mọi người, để điều kiện đào tạo và nghề nghiệp mở ra cho tất cả.

Welt am Sonntag: Bà có nghĩ lại rồi mình sẽ ra sao, nếu như không thống nhất đất nước?

Angela Merkel: Những chẩn đoán dành cho CHDC Đức đều không tốt, bởi kinh tế, như mọi người nhận thấy, lâm vào hoàn cảnh tồi tệ, ở phạm vi rộng kiệt quệ về vật chất. Chỉ riêng ở Stralsund – khu vực bầu cử của tôi – có 450 công trình kiến trúc lịch sử hẳn đã không thể trụ thêm 10 năm nữa, chúng xuống cấp như thế đây. Không có cuộc thống nhất, cuộc đời cá nhân tôi đương nhiên bị thu hẹp lại nhiều khi thiếu đi tự do và khả năng.

Welt am Sonntag: Bà có bao giờ từng nghĩ đến việc rời bỏ CHDC Đức?

Angela Merkel: Dĩ nhiên tôi thường ngẫm nghĩ về sự ra đi. Một số người tôi quen đã bỏ trốn khỏi CHDC Đức, họ bỏ CHDC Đức mà đi, đặc biệt sau sự kiện tước quốc tịch Wolfgang Biermann (3). Tôi có nói với cha mẹ tôi rằng tôi không có trách nhiệm với CHDC Đức. Cuối cùng, cảm giác gắn bó với gia đình và bè bạn luôn chiếm ưu thế trong tôi. Tôi không muốn bỏ rơi họ, bản thân tôi cũng không muốn phải sống cô đơn.

Nhưng có điều hoàn toàn quan trọng cho tôi là hiểu biết rằng công dân CHDC Đức có quốc tịch Đức trong tinh thần, như tôi nếu gặp hoàn cảnh khốn khó nhất còn có thể đặt đơn xuất cảnh rời bỏ CHDC Đức và tìm cách bắt đầu lại từ đầu tại Tây Đức. Tuy nhiên chúng tôi không làm gương cho ai cả, bởi đơn xin xuất cảnh di trú kèm theo những rắc rối lớn cho người lâm vào hoàn cảnh đó.

Welt am Sonntag: Bà có biết mình bị rình mò ở mức độ nào không?

Angela Merkel: Có chứ, tôi nghĩ rằng chí ít ở mức độ khá đấy.

Welt am Sonntag: Hoạt động của cơ quan tình báo Mỹ NSA có gợi cho bà cái ký ức xưa kia không?

Angela Merkel: Không, tôi không muốn tô vẽ ra cảnh cơ quan an ninh của CHDC Đức sẽ làm điều gì với những phương tiện kỹ thuật có được ngày hôm nay. Cơ quan này đã gây ra nhiều đau thương. Mỹ là một nền dân chủ và một quốc gia pháp trị. Ngay kể cả khi ở đó có thể có một hình dung khác về việc lưu dữ kiện khác ở đây, thì ở đó vẫn cứ là một chính phủ dân bầu có sự kiểm soát thông qua quốc hội. Tôi hoàn toàn không thấy nét tương đồng ở đây.

Welt am Sonntag: Điều gì đã khiến bà giận dữ?

Angela Merkel: Sự so sánh với cơ quan an ninh của CHDC Đức kết quả chỉ dẫn tới việc vô hại hoá những gì cơ quan an ninh đã làm với người dân CHDC Đức. Trong vấn đề thời sự khiến chúng ta bận lòng, với tư cách thủ tướng tôi coi trách nhiệm của mình trước hết phải làm sáng tỏ điều gì đã xảy ra. Tôi coi những báo cáo đang đưa ra là rất nghiêm trọng, nhưng liệu những báo cáo này có xác thực và đúng ở mức độ nào, thì bây giờ chẳng ai có thể chắc chắn nói được. Chúng ta muốn biết điều đó chính xác, bởi trên nước Đức phải tuân theo luật pháp Đức. Lo giữ gìn điều đó là trách nhiệm của tôi.

Welt am Sonntag: Nhưng ông Bộ trưởng Nội vụ của bà đã sang Mỹ kia mà?

Angela Merkel: Đúng thế, và chuyến công du nhằm mục đích cùng với cơ quan cộng sự Mỹ khởi động tiến trình minh bạch hoá. Công việc của tôi có mục tiêu đảm bảo sao cho công dân có thể tin tưởng rằng, trên đất Đức thì tuân theo luật Đức.

Welt am Sonntag: Khi nào bà – và khi nào ông Quốc vụ khanh phụ trách các cơ quan tình báo – biết được rằng giao tiếp của công dân và các chính khách Đức bị giám sát ở phạm vi nghiêm trọng?

Angela Merkel: Chúng tôi biết được những báo cáo thời sự từ những chương trình gọi là thu thập dữ liệu phủ diện rộng, như Prism chẳng hạn. Bây giờ phải làm sáng tỏ nội dung nào đúng ở những báo cáo về những chương trình đó.

Welt am Sonntag: Bà có muốn chờ cho tới khi phe đối lập huy động một ủy ban điều trần?

Angela Merkel: Với tư cách thủ tướng tôi có trách nhiệm đảm bảo toàn vẹn an ninh cho công dân trên nước Đức, gồm việc tự vệ trước những tấn công khủng bố, và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Cả hai việc này đều phải đuợc phối hợp với nhau một cách hài hòa. Mỗi một xâm phạm vào khu vực riêng tư, tức là vào những dữ liệu của một người, phải đáp ứng tiêu chuẩn phù hợp với tình huống và chịu sự chi phối của quyền và luật. Mục đích không biện hộ phương tiện.

Không phải tất cả những gì làm được về kỹ thuật cứ được phép làm. Chính phủ liên bang rất ủng hộ cho chúng ta ở châu Âu có một Nghị định cơ bản về Bảo vệ dữ liệu. Ở đây chúng ta còn phải làm nhiều việc nhằm thuyết phục.

Welt am Sonntag: Dạo đó với tư cách Bộ trưởng Bộ Môi trường bà đã đàm phán Nghị định thư Kyoto – hiệp định toàn cầu đầu tiên về biến đổi khí hậu. Có thể có một thành tựu tương tự nhằm bảo vệ số liệu cá nhân hay không?

Angela Merkel: Đó phải là mục tiêu chúng ta theo đuổi, bất kể đòi hỏi thế nào. Những thế hệ trước đã cho ra Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền hoặc một Tổ chức Thương mại Quốc tế. Trong thế kỷ 21 chúng ta phải đủ năng lực ký kết những thỏa thuận mang phạm vi toàn cầu.

Bây giờ tôi nghe nào là điều đó không được và người ta đã thấy qua Nghị định Kyoto, rằng mọi sự khó khăn như thế nào. Nhưng ở phạm vi thế giới, nếu truyền thông số đặt chúng ta trước những vấn nạn hoàn toàn mới, thì chúng ta phải đương đầu với thách thức này. Nước Đức hết sức mình đấu tranh cho điều đó.

Welt am Sonntag: Châu Âu của tôi – thưa bà nữ thủ tướng, bà có cảm thấy dễ khi đưa điều này lên môi?

Angela Merkel: Tôi thích nói hơn: châu Âu của chúng ta. Và tôi thích nghĩ tới châu Âu này, và tôi cũng ưa nói về điều này thí dụ như trên đường công du sang châu Á và Nam Mỹ. Chính lúc ở bên châu lục tôi mới nhận thấy, chính sách quốc gia và chính sách châu Âu thật đã đan quyện vào nhau. Và sau đó tôi ý thức được rõ hơn những giá trị và tín lý nào hợp nhất người châu Âu chúng ta lại với nhau.

Welt am Sonntag: Trong cuộc khủng hoảng đồng Euro bà được nhìn nhận như một cá tính vượt trội đòi cắt giảm một cách cứng rắn. Tại những nước vùng Nam Âu, người biểu tình trang bị cho mình tranh cổ động mang hình bà đeo bộ ria Hitler. Bà bị tổn thương chăng?

Angela Merkel: Không. Tôi vui vì không trong một nước nào của khối EU có người biểu tình bị bắt, chừng nào họ phản đối bằng biện pháp hoà bình và bất bạo lực. Quyền được biểu lộ suy nghĩ một cách tự do và hoà bình, quyền tự do hội họp, chẳng phải là giá trị chung của châu Âu khiến chúng ta có thể tự hào đó sao. Và ngoài ra nữa: ngay tại nước Đức tôi cũng đã trải nghiệm sự phản đối.

Welt am Sonntag: Một lần nào đó bà có hình dung mình sống ở nước ngoài?

Angela Merkel: Về lý thuyết thì có. Tôi yêu thích nhìều đất nước, nhưng đó phải là một nước tôi nói được tiếng của họ. Nhưng tôi hầu như không có kế hoạch di cư, hoàn toàn tôi không bận tâm với việc đó. Như vậy trước hết chúng ta có thể quan niệm rằng tôi sẽ tiếp tục sống tại nước Đức và lúc này một lần nữa cầu xin người dân tin cậy tôi tiếp tục là nữ thủ tướng của họ. 


©Phạm Kỳ Đăng lược dịch từ tiếng Đức
Nguồn: Die Welt am Sonntag

Chú thích của người dịch:

(1) Richard Wagner (1813-1883): Nhà soạn nhạc cổ điển, chỉ huy dàn nhạc, kịch tác gia, đạo diễn, nhà văn, nhà thơ Đức. Ông là nhạc sĩ đầu tiên thành lập nhà hát Festspielhaus cho liên hoan opera và nhạc kịch của ông tổ chức hàng năm tại Bayreuth. Cũng bởi thái độ chống Do thái, đề cao chủng tộc Đức, ông được nhà nước phát xít Hitler tôn vinh lên hàng đầu, và vì vậy tại CHDC Đức và nhiều nước XHCN bị dìm vào quên lãng.

(2) Heiner Müller (1929-1995): Kịch tác gia, đạo diễn, nhà thơ. Là một trong những tác gia quan trọng nhất của nền văn học viết bằng tiếng Đức nửa sau thế kỷ 20. Chủ tịch Viện Hàn lâm của CHDC Đức.

(3) Karl Wolf Biermann (sinh năm 1936): Nhà sáng tác bài hát và nhà thơ của CHDC Đức. Ông bị cấm xuất bản và trình diễn và xuất bản vì phê phán sâu cay nền chuyên chính của Đảng. Sự kiện bị tước quyền công dân và trục xuất năm 1976 đã gây ra một làn sóng chống đối rộng khắp từ phía nhân sĩ, trí thức, và văn nghệ sĩ.

 
Bài đăng Bauxite Việt Nam

Làm gì đây với Pushkin

Marcel Reich-Ranicki        Mới đây ông hứa nói cho chúng tôi nghe ít nhiều về Pushkin và Chekhov. Chúng tôi chờ đấy. Heinz Bode từ Leipzig ...