Thứ Ba, 20 tháng 3, 2018

Những con mắt xuân xanh biếc

Heinrich Heine (1797-1856)
 
Tranh © Emil Nolde (1867 – 1956): Họa sĩ Đức

Những con mắt xuân xanh biếc
Từ đồng cỏ ngước mắt trông
Đáng yêu ấy loài hoa tím
Lựa tìm tôi kết chùm bông.

Tôi hái hoa và nghĩ ngợi
Và bao ý nghĩ dâng trào
Trong tim tôi đang thầm thào,
Chim dạ oanh ca vang tiếng.

Vâng chim hát điều tôi nghĩ
Om lên, dội lại khắp nơi;
Bí mật dịu dàng của tôi
Khắp cả khu rừng đã biết.

©® Phạm Kỳ Đăng dịch từ nguyên tác tiếng Đức

Die blauen Frühlingsaugen

Heinrich Heine (1797-1856)


Die blauen Frühlingsaugen
schaun aus dem Gras hervor;
das sind die lieben Veilchen,
die ich zum Strauß erkor.

Ich pflücke sie und denke,
und die Gedanken all,
die mir im Herzen seufzen,
singt laut die Nachtigall.

Ja, was ich denke, singt sie
lautschmetternd, daß es schallt;
mein zärtliches Geheimnis
weiß schon der ganze Wald.

(1844)

Chú thích của người dịch:


Heinrich Heine (1797-1856): Nhà thơ, nhà văn và nhà báo, tác gia hàng thi hào Đức, đại diện cuối cùng và là người vựợt bỏ trào lưu Lãng mạn, có thi phẩm được phổ nhạc và dịch ra tiếng nước ngòai nhiều nhất. Độc giả Việt Nam biết tới và yêu mến Heinrich Heine ngay từ tập thơ đầu tiên gồm nhiều bản dịch từ tiếng Pháp của các nhà thơ Việt Nam, có thể kể Tế Hanh, Hòang Trung Thông, Đào Xuân Quý.

Tranh của Emil Nolde (7. 8. 1867 – 13. 4. 1956): Một trong những đại diện phái Biểu hiện Đức, và được coi là một trong những họa sĩ sơn dầu và màu nước xuất sắc của thế kỷ 20.

Chủ Nhật, 18 tháng 3, 2018

Trong mùa xuân

Georg Trakl (1887 - 1914)   

Tranh của © Emil Nolde (1867– 1956): Họa sĩ Đức

Tuyết lún xuống khẽ khàng bởi những bước chân tăm tối
trong bóng cây
những cặp ái ân ngước lên mí mắt hồng.

Sao và đêm
luôn luôn gối theo tiếng gọi mơ hồ của thủy thủ
và mái chèo khua theo nhịp nhẹ nhàng.


Chẳng bao lâu nữa nơi tường đổ hoang tàn
nở những bông hoa tím,
lặng lẽ như thế xanh lên thái dương của người cô quạnh.

©® Phạm Kỳ Đăng dịch từ nguyên tác tiếng Đức

Im Frühling

Georg Trakl (1887 - 1914)

Leise sank von dunklen Schritten der Schnee,
Im Schatten des Baums
Heben die rosigen Lider Liebende.

Immer folgt den dunklen Rufen der Schiffer
Stern und Nacht;
Und die Ruder schlagen leise im Takt.

Balde an verfallener Mauer blühen
Die Veilchen,
Ergrünt so stille die Schläfe des Einsamen. 



Bản tiếng Anh:

In the Spring

Georg Trakl (1887 - 1914)

Your black footsteps whisper into the snow.
In the shadows of trees
your rosy eyelids flutter out of love.

Forever follow the dark calls of the mariner,
the night and the stars.
And the oars pulse faintly.

Before long the violets bloom
by the crumbling wall.
The temple of the deserted corrodes in their silence.

Translated by Eric Plattner

Chú thích của người dịch:

Georg Trakl (1887 - 1914): Người Áo, nhà thơ nổi tiếng của Chủ nghĩa Biểu hiện Đức, chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa Tượng trưng, được coi là nhà thơ viết bằng tiếng Đức xuất sắc nhất cùng với Rainer Maria Rilke ở đầu thế kỷ 20.

Tòan bộ thi phẩm của ông mang dấu ấn của hòai cảm, u sầu và hướng tìm Thiên Chúa. Có thể kể Cái chết, Suy đồi và sự Suy tàn của Tây Phương như những hàm ý chính ở thơ trữ tình sâu xa của Georg Trakl đầy những biểu tượng và ẩn dụ.
„ Hồ như không thể định vị tác phẩm thơ của ông một cách rõ rệt theo lịch sử văn học nội trong văn chương của thế kỷ 20“ (Wikipedia)

Đôi nét tiểu sử: Georg Trakl, con thứ năm trong gia đình tư sản khá giả có bảy con. Cha có cửa hàng khóa, mẹ khó tính với các con, nghiện ma túy. Georg Trakl trải qua thời niên thiếu tại Salzburg* 1897 – 1905 Học xong trung học, được coi là học trò kém (ở các môn tiếng Latinh, Hy Lạp và Tóan), không đỗ tú tài * 1908 Qua kỳ Thực tập, để nghiên cứu 4 học kỳ ngành dược* 1910 Học xong bằng y sĩ * Khi thế chiến I bùng nổ, ông tham gia mặt trận với chức vụ y sĩ quân đội. * Ngày thêm trầm cảm, trải qua trận đánh vùng Grodek ông bị suy sụp thần kinh. *1914 Chết (tự sát) trong một nhà thương quân đội ở Krakow sau khi dùng cocain quá liều.

Tranh của Emil Nolde (7. 8. 1867 – 13. 4. 1956): Một trong những đại diện phái Biểu hiện Đức, và được coi là một trong những họa sĩ sơn dầu và màu nước xuất sắc của thế kỷ 20.

Thứ Năm, 15 tháng 3, 2018

Như sinh ra từ con sóng bạc đầu

Heinrich Heine (1797-1856)   

© Édouard Manet (1832-1883): Họa sĩ Pháp

Người tôi yêu rạng ngời nhan sắc
Như sinh ra từ con sóng bạc đầu
Bởi nàng được tuyển làm cô dâu
Của một gã đàn ông xa lạ.

Tim ơi, tim tôi ơi nhẫn nại
Chớ sôi lên bởi sự bội tình
Hãy rán chịu, chịu và tha thứ
Việc làm người rồ dại đẹp xinh.

©® Phạm Kỳ Đăng dịch từ nguyên tác tiếng Đức

Wie die Wellenschaumgeborene

Heinrich Heine (1797-1856)

Wie die Wellenschaumgeborene
Strahlt mein Lieb im Schönheitsglanz,
Denn sie ist das auserkorene
Bräutchen eines fremden Manns.

Herz, mein Herz, du vielgeduldiges,
Grolle nicht ob dem Verrat;
Trag es, trag es, und entschuldig es,
Was die holde Törin tat.

Chú thích của người dịch:

Heinrich Heine (1797-1856): Nhà thơ, nhà văn và nhà báo, tác gia hàng thi hào Đức, đại diện cuối cùng và là người vựợt bỏ trào lưu Lãng mạn, có thi phẩm được phổ nhạc và dịch ra tiếng nước ngòai nhiều nhất. Độc giả Việt Nam biết tới và yêu mến Heinrich Heine ngay từ tập thơ đầu tiên gồm nhiều bản dịch từ tiếng Pháp của các nhà thơ Việt Nam, có thể kể Tế Hanh, Hòang Trung Thông, Đào Xuân Quý.

Tranh Édouard Manet (1832-1883): Họa sĩ Pháp, một trong những người mở đường cho Hội họa hiện đại nói chung.

Thứ Tư, 7 tháng 3, 2018

Anh từng phải nghĩ

Rainer Maria Rilke (1875-1926)

Tranh ©Sinaida Jewgenjewna (1884-1967)

Anh từng phải lan man nghĩ, như có lần
anh đã thấy mùa xuân sâu mơ tưởng
giữa những hàng thông đen,
khi anh đứng trước nhan sắc em
và qua những hàng kẻ sẫm của làn ngôi
gương mặt em mơ như một đất nước.

Từ viền môi em lan ra
rất êm ái một nụ cười trên con đường mất hút.
Những người khác hồ như không hay biết,
Thế đấy một chiếc lá cây phấn hoa lay:
Chỉ một người nhìn ơn phước xuân nay,
người nhìn ngắm như ở trong giấc mộng.

©® Phạm Kỳ Đăng dịch từ nguyên tác tiếng Đức

Ich mußte denken

Rainer Maria Rilke (1875-1926)

Ich mußte denken unverwandt,
wie ich einst zwischen schwarzen Pinien
den tiefen Frühling sinnen fand,
als ich vor deiner Schönheit stand
und durch der Scheitel dunkle Linien
dein Antlitz träumte wie ein Land.

Es schlich von deiner Lippen Saum
ein Lächeln auf verlornem Pfade –
ganz leis. Die andern merktens kaum.
So weht ein Blatt vom Blütenbaum:
Nur einer schaut die Frühlingsgnade,
und der sie schaut, ist wie im Traum.

Chú thích của người dịch:

Rainer Maria Rilke (1875-1926): Nhà thơ, nhà văn, nhà tiểu luận và dịch giả, ông thuộc về những thi sĩ quan trọng nhất của văn chương Đức và châu Âu hiện đại.

Tiểu sử: Rainer Maria Rilke sinh ở Praha, Bohemia (thời đó là Áo-Hung, nay là Cộng hoà Séc) trong một gia đình công chức. Tuổi thơ sống ở Praha, sau đó ở München), Berlin, Paris, Thụy Sĩ. Học Văn học, Lịch sử nghệ thuật, Triết học ở Đại học Praha, Đại học München, Đại học Berlin. Những tập thơ đầu tiên, Leben und Lieder (Cuộc đời và những bài ca, 1894); Traumgekrönt (Đăng quang trong mơ, 1897)…, thể hiện những đề tài theo khuynh hướng suy đồi cuối thế kỉ 19. Sau 2 chuyến đi sang Nga (năm 1897 và 1900) Rilke gặp Lew Nikolajewitsch Tolstoi và tiếp nhận ảnh hưởng của văn học Nga. Năm 1901 kết hôn với nữ điêu khắc gia, họa sĩ Clara Westhoff và sinh con gái trong năm này, sau đó chuyển sang sống ở Pháp. Thế chiến thứ nhất xảy ra, Rilke tham gia quân đội một thời gian, sau đó sống ở München, năm 1919 sang Thụy Sĩ . Năm 1921 sống ở Muzot, hoàn thành Duineser Elegien (Bi ca Duino) viết dở từ năm 1912 và viết Die Sonette an Orpheus (Sonnet gửi Orpheus). Từ năm 1923 vì lý do sức khoẻ phải sống ở khu điều dưỡng Territet bên hồ Genève. Các bác sĩ không chẩn đoán đúng bệnh tình, chỉ trước khi chết không lâu mới xác định ra đó là bệnh máu trắng. Rilke qua đời ngày 29 tháng 12 năm 1926 tại dưỡng viện Val-Mont. Nhà thơ tự chọn cho mình câu thơ yêu thích khắc trên bia mộ: Rose, oh reiner Widerspruch, Lust, Niemandes Schlaf zu sein unter soviel Lidern. (Dịch: Bông hồng, ôi mâu thuẫn tinh khiết, thích thú là giấc ngủ không của riêng ai dưới bao hàng mi).

Tranh của Sinaida Jewgenjewna Serebrjakowa (Зинаи́да Евге́ньевна Серебряко́ва (1884-1967): Nữ họa sĩ Nga, đại diện của phái Ấn tượng, từ 1924 sống lưu vong tại Pháp. Sau khi bà mất, một phần tác phẩm được đưa trở về Liên Xô.

Chủ Nhật, 4 tháng 3, 2018

Những đám mây trắng

Hermann Hesse (1877-1962

Tranh © Alfred Sisley (1839-1899): Họa sĩ Pháp

Ô nhìn kia mây lờ lững
Lại bay như điệu nhạc êm
Những bài ca đẹp lãng quên
Trên trời xanh về xa tắp!

Không con tim nào hiểu chúng
Nếu không trên chuyến dãi dầu
Biết về mọi nỗi khổ đau
Thành niềm vui nơi cuộc lữ.

Tôi yêu những mảnh rời mây trắng
Như mặt trời, gió và đại dương
Bởi chúng là thiên thần, em chị
Của những người không có quê hương.

©® Phạm Kỳ Đăng dịch từ nguyên tác tiếng Đức

Weiße Wolken

Hermann Hesse (1877-1962)

O Schau, sie schweben wieder
Wie leise Melodien
Vergessener schöner Lieder
Am blauen Himmel hin!

Kein Herz kann sie verstehen,
Dem nicht auf langer Fahrt
Ein Wissen von allem Wehen
Und Freuden des Wanderns ward.

Ich liebe die Weissen Losen
Wie Sonne, Meer und Wind,
Weil sie der Heimatlosen
Schwestern und Engel sind.

Chú thích của người dịch:

Hermann Hesse: (Hermann Karl Hesse, cũng dưới bút danh Emil Sinclair, 1877 - † 1962) nhà văn, nhà thơ và họa sĩ. Ông nổi tiếng thế giới với những tác phẩm văn xuôi Siddhartha hoặc Steppenwolf (Sói đồng hoang) cũng như với những bài thơ như bài Stufen (Những bậc thang). Năm 1946 Hesse nhận giải thưởng Nobel văn chương và Huân chương Pour le mérite của Viện Hàn lâm Nghệ thuật.

Tiểu sử: Hermann Hesse sinh ngày 02 tháng 7 năm 1877 tại Calw, Württemberg. * Học trường Latin ở Calw và học trường dòng tại tu viện Maulbronn, nhưng bỏ học sau vài tháng. * Sau khi học hết bậc phổ thông, học thợ cơ khí đồng hồ, nghề bán sách và sáng tác văn học. * Năm 1899 xuất bản tập thơ đầu tiên Những bài ca lãng mạn. * Hoàn thành tiểu thuyết mang lại thành công nghề nghiệp Peter Camenzind (1904). * Kết hôn với Mari Bernouli người Thụy sĩ và chuyển đến Gaienhofen, một vùng hẻo lánh ở Bodensee. * 1911 tiến hành một chuyến du hành Đông Á. * Từ 1912 sống tại Bern. * Năm 1919 xuất bản tiểu thuyết nổi tiếng Demian, cũng trong năm đó ông chuyển về sống một mình tại Montaglona (Tessin).* Ly hôn và kết hôn với Ruth Wenger. * Tác phẩm danh tiếng nhất của ông Steppenwolf xuất bản vào năm 1927, nhân dịp sinh nhật tuổi 50. * Năm 1931 kết hôn lần thứ ba với Ninon Dolbin. * 1924 trở thành công dân mang quốc tịch Thụy Sĩ. * Trong thế chiến II, năm 1943 ông hoàn thành tác phẩm Das Glasperlenspiel. * Năm 1946 Nhận giải thưởng Nobel văn chương. * Hermann Hesse mất tại Montaglona ngày 09.08.1962.

Tác phẩm:
Thơ:
– Những bài ca lãng mạn (Romantische Lieder, 1899), thơ
– Thơ (Gedichte, 1902), thơ
– Trên đường (Unterwegs, 1911), thơ
– Thơ của người họa sĩ (Gedichte des Malers, 1920), thơ
– Thơ tuyển (Ausgewählte Gedichte, 1921), thơ
– Khủng hoảng: Nhật ký (Krisis : Ein Stück Tagebuch, 1928), thơ
– Sự an ủi của đêm (Trost der Nacht, 1929), thơ
– Thơ mới (Neue Gedichte, 1937), thơ
– Thơ (Gedichte, 1942), thơ

Văn xuôi:
- Peter Camenzind (1904), tiểu thuyết, Tuổi trẻ và cô đơn, Vũ Đình Lưu dịch
- Dưới bánh xe lăn (Unterm Rad, 1906), tiểu thuyết
- Tuổi trẻ băn khoăn (Demian, 1917), truyện dài, Hoài Khanh dịch.
- Siddhartha (1920), tiểu thuyết được Phùng Khánh và Phùng Thăng dịch dưới tiêu đề Câu chuyện dòng sông.
- Sói đồng hoang (Der Steppenwolf, 1927), tiểu thuyết.
- Đôi bạn chân tình (Narziss und Goldmund), Vũ Đình Lưu dịch.
- Hành trình về Phương Đông (Die Morgenlandfahrt, 1932), tiểu thuyết.
- Trò chơi hạt cườm pha lê (Das Glasperlenspiel, 1943), tiểu thuyết.


Tranh của Alfred Sisley (1839-1899): Họa sĩ phái Ấn tượng Pháp.

Thứ Năm, 1 tháng 3, 2018

Như loan tin

Phạm Kỳ Đăng  

© Léon-Francois Comerre (1850 – 1916)

Bay như loan tin. Chấp chới

Én nhô ngực nắng đào phai
Như có trái tim đập với
Lòng tin có một không hai.

Trong bao cơ man huyền nhiệm
Có nghe. Hối hả bước chân
Vì em nhắn riêng lời hẹn
Đào rơi cánh rắc lại gần.

Rắc như san ra hồi hộp

Từ lâu, hẳn có gì thêm 
Sẽ chứng mùa xuân kỳ diệu
Xin người hãy nán chờ xem.

©® PKĐ 2018

Tranh của Léon-François Comerre (1850 – 1916) Họa sĩ hàn lâm Pháp của phái Tượng trưng.

Thứ Ba, 27 tháng 2, 2018

Cho nghĩ thêm về quân sự

Phạm Kỳ Đăng  

Tranh© F.J Goya(1746-1828): Họa sĩ Tây Ban Nha

Tết Mậu Thân 50 năm trước quân đội chính qui miền Bắc và các lực lượng nằm vùng cùng động binh, đồng loạt tiến công và chiếm giữ, thất bại và tháo lui. Quân lực Việt Nam Cộng hòa và quân đội Mỹ phản công, truy kích thắng lợi. 7 năm tiếp đó, sau thất thủ ở Tây Nguyên, chính phủ Dương Văn Minh kết cục đầu hàng.

Yếu tố quân sự, theo thiển kiến cá nhân tôi, cần có vị trí lớn hơn trong cuộc thảo luận về những kết quả hướng ra thế giới rất tương phản nhau (sự thất bại và thiệt hại được phía VNDCCH khuyếch trương thành chiến thắng tới hôm nay còn kỷ niệm) mà mỗi bên đạt được.

Ở đây hai bên có sự khác biệt về cách tổ chức và điều hành quân sự.

Về mặt học thuyết, quân sự của nhà nước XHCN bảo vệ nền chuyên chính vô sản trong quá trình xây dựng, không giới hạn trong phạm vi quốc gia, kiện toàn và mở rộng cái cỗ máy thù nghịch với nhiều tầng lớp nhân dân. Xã hội chuyên chế - phi dân sự luôn được giới cầm đầu đặt ở trong tình trạng cảnh giác và kích động. Lý thuyết quân sự tương thích mang tính tiến công; quân đội nhà nước XHCN và cả toàn phe với tham vọng cách mạng vô sản toàn thế giới, thường xuyên xách động và chủ động gây hấn. Người lính cũng không phải là có kỷ luật thép như ta thường nghĩ, nhưng họ dám xả thân hơn, bởi với con em nhà nông, đi bộ đội mở ra con đường tiến thân gần như duy nhất cho tuổi trẻ.

Cũng không thể xem thường ngành nghiên cứu - chế tạo và công nghiệp quân sự của các nước khối CNXH cũ. Ở lĩnh vực này, nhà nước đầu tư vô cùng hào phóng, và ngành này hoạt động không bị chi phối bởi những ràng buộc của kinh tế kế hoạch tập trung. Mục tiêu của công nghiệp chế tạo quốc phòng nhằm đuổi kịp và vượt, ít ra khai thác những nhược điểm của khí giới và khí tài phương Tây, khiến máy bay, tàu bò sản xuất vượt kế hoạch của các tổ hợp quân sự của Nga – Trung cộng nguy hiểm chẳng hề là đồ chơi.

Cho nên, dẫu tình trạng xã hội lạc hậu, nền quân sự của nhà nước XHCN vẫn vận hành tốt trên những nguyên lý hà khắc, phi nhân coi mạng người như rơm rác.

Học thuyết quân sự và quân đội của thế giới dân chủ - tự do ngược lại giới hạn nhiều hơn vào sự phòng vệ. Người lính phương Tây của xã hội dân sự „đời“ hơn. Họ ra trận cho một thế giới dân sự tự do và phóng túng, một xã hội bị động và ít khả năng cảnh giác. Quân đội của các nhà nước dân chủ vận hành quan liêu, bị động, người lính ưa tiện nghi và hưởng thụ ngay trên chiến trường.

Thời điểm cuối những năm 60, vai trò tự đảm của Hoa Kỳ đổ quân vào Nam Việt Nam ngăn chặn sự lan tràn của các lực lượng cộng sản Đông Dương sang Malaysia, Singapor, Indonesia đã đến lúc lỗi thời. Mỹ còn nán lại VN làm gì nữa với cuộc chiến tiêu hao sinh lực, song song ở nhiều nơi dấy lên phong trào phản chiến. Liên Xô và Trung quốc muốn Việt Nam cũng chia cắt như Triều Tiên. Khác với Việt Nam, Triều Tiên là một bán đảo không cho phép Bắc Hàn bành trướng và xuất khẩu sang nước khác cách mạng thế giới. Hơn nữa, trong bối cảnh xung đột Xô-Trung, chính quyền Johnson nhận ra nguy cơ sa lầy, đã thương lượng và thoái quân.

Cho nên cũng không thể xem những sơ xuất của chính quyền Sài gòn ở khâu xử lý thông tin tình báo; sự lơ là và mất cảnh giác, ấu trĩ, quan liêu và bạc nhược của những người nắm trọng trách là nguyên nhân chính dẫn tới sụp đổ một nhà nước cộng hòa non trẻ. Những nhược điểm đó hệ trọng nhưng không phải là tất cả. Quân sự của VNCH là nền quân sự phòng ngự, và xã hội dân sự của VNCH thiếu khả năng tự vệ, như các xã hội dân chủ phương Tây nói chung.

Ngày nay nhìn lại thời Chiến Tranh Lạnh, nhìn nổi bật mô hình kinh tế trì trệ, sự chán chường của người dân bị tước đoạt quyền sỡ hữu và các nhân quyền cơ bản – các nguyên nhân dẫn tới sự dẫn tới sụp đổ hệ thống - người ta bỏ qua thực tế rằng, nếu chỉ vì tranh giành về quân sự (dĩ nhiên ở phạm vi chiến tranh phi nguyên tử) khối Warzawa ngay cả ở giai đoạn cuối cũng có thể hành quân vào được Paris sau 5 đến 6 giờ đồng hồ nổ súng. Hiện thời, nói điều này rất nhiều bạn không tin, nếu hôm nay bị đánh phủ đầu NATO ngã quị lập tức trước sức mạnh của Nga trong liên minh ma quỷ với vài nước Hồi giáo. Ở những loạt đạn đầu. Còn hồi tỉnh và tấn công lại, lại là những bước tiếp.

Tôi e sợ một thảm cảnh châu Âu bị tấn công. Trong trào lưu dân túy và cực đoan trỗi dậy, thế giới dân chủ càng dễ bị tổn thương hơn. Một Bắc Triều Tiên nghèo đói hiện tại dễ bề hủy diệt lắm người anh em văn minh giàu có hơn, và tiếp tục ngạo nghễ dằn giọng với kẻ thù của nó là Mỹ - quốc gia hùng mạnh nhất hoàn cầu.

Nhưng VNCH cách đây 50 năm, thua ở loạt đạn đầu đã đứng dậy và chiến thắng, 7 năm sau đó thất bại hẳn bởi bị Mỹ và các nước đồng minh khác không ứng cứu, nói trắng ra bị bỏ rơi.

Nếu đã đành thế sa vào vai trò nạn nhân, ta không chỉ thắp nhang riêng cho nạn nhân của vụ Thảm sát. Hãy tưởng niệm mọi oan hồn Nam Bắc.

Tranh của Francisco José de Goya y Lucientes (1746-1828): Họa sĩ Tây Ban Nha.

Làm gì đây với Pushkin

Marcel Reich-Ranicki        Mới đây ông hứa nói cho chúng tôi nghe ít nhiều về Pushkin và Chekhov. Chúng tôi chờ đấy. Heinz Bode từ Leipzig ...