Chủ Nhật, 11 tháng 10, 2015

Dòng suối có điệu ngân nhỏ nhẹ

Rainer Maria Rilke (1875-1926)

https://scontent-fra3-1.xx.fbcdn.net/hphotos-xfa1/v/t1.0-9/10409131_871793599579723_3261572635591183060_n.jpg?oh=8e9020718868a32d33fe3aecfd78eaf6&oe=56D12038
© Tranh của Paula Modersohn Becker (1876-1907)

Dòng suối có điệu ngân nhỏ nhẹ
Ở nơi xa bụi bặm và thị thành
Vẫy tới lui những tán cây xanh
Và làm cho tôi sao mòn mỏi.

Rừng hoang dã và thế giới rộng rãi
Trái tim tôi lớn và sáng trong
Có một nỗi cô đơn bàng bạc
Ôm lấy mái đầu tôi vào lòng.

© Phạm Kỳ Đăng dịch từ nguyên tác tiếng Đức

Der Bach hat leise Melodien

Rainer Maria Rilke (1875- 1926)

Der Bach hat leise Melodien,
und fern ist Staub und Stadt;
die Wipfel winken her und hin
und machen mich so matt.

Der Wald ist wild, die Welt ist weit,
mein Herz ist hell und groß;
es hält die blasse Einsamkeit
mein Haupt in ihrem Schoß.

Rainer Maria Rilke (1875-1926): Nhà thơ, nhà văn, nhà tiểu luận và dịch giả, ông thuộc về những thi sĩ quan trọng nhất của văn chương tiếng Đức.

Tranh của Paula Modersohn Becker (1876-1907), nữ họa sĩ Đức của phái tiền Biểu hiện.

Thứ Năm, 8 tháng 10, 2015

Syria bị bao vây bên trong cũng như bên ngoài

Trò chuyện với Adonis - nhà thơ Syria (1)

Phạm Kỳ Đăng dịch   


Adonis - Der arabische Dichter Adonis bekommt in der Paulskirche  den diesjährigen Goethe-Preis der Stadt Frankfurt verliehen.
 

Vào đầu mùa xuân Ả Rập ông có nói „Tôi không thể tham gia vào một cuộc cách mạng khởi phát trong một giáo đường Hồi giáo. Cái đó không dính líu gì tới tự do và dân chủ cả“. Vì đâu chủ nghĩa bi quan này?

Không phải là bi quan, đây là hiện thực. Không có dân chủ, nếu hệ thống chính trị được kiến thiết trên một nền tảng tôn giáo. Hoặc chúng ta mang tinh thần dân chủ và sống trong tự do hoặc là chúng ta theo tôn giáo. Tôi chọn cách thứ nhất là sống dân chủ và tự do. Nhưng điều đó không có nghĩa là tôi kỳ thị tôn giáo. Đối với tín ngưỡng riêng tư của từng con người thực hành nó từ một niềm tin sâu xa, tôi hết sức tôn trọng. Nhưng nếu với tư cách là một thiết chế tôn giáo dẫn dắt ta, thì đó là bạo quyền. Và chính vì lý do còn có bao người vô thần hoặc theo một tôn giáo khác. Một xã hội lấy pháp luật tôn giáo làm cơ sở, đối với tôi, là một nền độc tài chuyên chế. Có khi nó còn xấu xa hơn một chế độc tài quân phiệt.

Đâu là sự khác biệt giữa một chế độ độc tài quân phiệt và chế độ độc tài tôn giáo?

Độc tài quân phiệt kiểm sóat cái đầu và nghĩ suy chính trị của anh. Điều này đã đủ tệ hại. Nhưng chế độ độc tài tôn giáo kiểm sóat cái đầu, con tim, linh hồn và thân thể anh, tức là tòan bộ đời anh. Có còn gì phải nghi ngờ nữa: cả hai chế độ đều phản dân chủ.

Có phải các tôn giáo đều phi dân chủ, khi nó thực hành quyền lực chính trị và quyền lực nhà nước?

Còn hơn cả thế nữa. Tôn giáo không chỉ phản dân chủ, mà đơn thuần là bất công. Tôn giáo áp đặt mọi nhóm người trong một xã hội trách nhiệm như nhau nhưng lại không tạo cho họ quyền lợi như nhau. Thí dụ, tại sao, theo luật Hồi giáo, một người đàn ông đạo Hồi được lấy vợ theo Thiên chúa giáo, nhưng ngược lại tín nam Thiên chúa không được lấy vợ người đạo Hồi, nếu không cải giáo sang đạo Hồi. Tại sao trong các quốc gia đạo Hồi ngự trị hoặc nặng dấu ấn đạo Hồi, một tín đồ Hồi giáo được nhận hàm bộ trưởng và những trọng trách khác mà một tín đồ Thiên chúa giáo không được nhận. Trong một số quốc gia nhất định, chỉ riêng có người Hồi giáo được hưởng quyền này. Ở đây chúng ta đối mặt với một sự cưỡng hiếp, vâng một sự tử hình quyền công dân. Nếu như quyền lực chính trị duy nhất căn cứ vào tôn giáo và xã hội bị cai trị nhân danh tôn giáo, thì luật dân sự chịu bãi bỏ hiệu lực. Tín đồ Hồi giáo quả quyết rằng, Hồi giáo bảo đảm cho tự do (?). Tôn giáo không đảm bảo quyền tự do nào cả và cũng không bảo tồn tự do và tất nhiên không ngọai lệ, chẳng trừ một ai. Chỉ có tuyên ngôn nhân quyền được đảm trách quyền đó và chỉ một hiến pháp được phép đảm bảo quyền tự do của tôi. Trong xã hội Ả Rập, chúng tôi chỉ đến được nền dân chủ dựa trên nền tảng của quyền lực nhà nước dân sự và thế tục, trên cơ sở bình đẳng về quyền công dân và thế tục trung lập.

Như thế giải pháp nằm trong chủ nghĩa thế tục trung lập (2)?

Đương nhiên. Không thế tục trung lập người ta không thể xây dựng nên xã hội hiện đại. Nếu mục đích của chúng tôi nhằm xây dựng một xã hội Ả Rập tự do và dân chủ, thì các nhóm thiểu số, bất kỳ lọai nào, và những người nghĩ khác phải được biết tới sự dung nạp vô điều kiện. Chỉ có như thế chúng ta kiến thiết một xã hội tiến bộ và cởi mở. Chủ nghĩa thế tục trung lập không chống lại tín ngưỡng của từng cá nhân. Từng con người có quyền theo tôn giáo – đó là một quyền tự do cá nhân. Trong một nền dân chủ, tự do của từng cá nhân phải được tôn trọng.

Xã hội Ả Rập ngày hôm nay có hòa hợp với chủ nghĩa thế tục trung lập hay không?

Đáng tiếc là không. Nhưng đó là sự thật.

Tại sao cho đến ngày hôm nay xã hội Ả Rập hiện đại và chủ nghĩa thế tục trung lập vẫn không sao hòa hợp được với nhau?

Bởi vì những xã hội này vẫn còn nói thứ tiếng của thể chế caliphate (3) và nguyên tắc xâm chiếm vẫn còn tồn tại. Bản thân cung cách tiếp cận ngày hôm nay, vẫn từ giác độ tôn giáo, chia một xã hội thành số đông và những nhóm thiểu số, chứng thực những cơ cấu phi dân chủ của nó.

Đã bao giờ trong lịch sử của mình, xã hội Ả Rập trải nghiệm một chế độ dân chủ hay không?

Không. Từ 1500 năm nay, người Ả Rập chúng tôi quay trong vòng luẩn quẩn. Trong 15 thế kỷ, cố công chính của chúng tôi là tranh giành quyền lực chính trị, mà không lưu tâm đến thay đổi xã hội theo chiều hướng tiến bộ. Câu chuyện xoay quanh sự hóan đổi người nắm quyền lực ở cương vị cao nhất mà không có sự thay đổi về căn cốt. Không ai tìm những con đường cải thiện sự phát triển trong văn hóa và trong xã hội. Không ai tìm kiếm khả năng làm sao từ một con người Ả Rập thành ra một người hiện đại.

Như vậy cái gọi là mùa xuân Ả Rập không phải là một khởi đầu cho sự dân chủ hóa xã hội?

Có chăng qua bước chuyển đổi chúng tôi có một chính phủ ít tàn bạo hơn thể chế trước đó hoặc là nó chỉ làm ra ít điều tồi tệ. Chính vì thế tôi nhấn mạnh rằng không thể có dân chủ với một hệ thống xây dựng nền tảng trên tôn giáo.

Phe đối lập ở Syria đòi tự do và dân chủ. Một số người trong đám này đưa tư tưởng xã hội dân sự vào những cuộc tranh luận của họ. Liệu điều đó có thể là viên đá tảng để trên đó một xã hội dân sự hiện đại hình thành cơ sở?

Cái điều nhàm tai đang lan truyền trong xã hội Ả Rập này không có ý nghĩa. Cho đến bây giờ những người giải phóng mới vẫn không một lần nhắc tới khái niệm „thế tục trung lập“ (Laizismus) trong những cương lĩnh chính trị của họ. Một cuộc cách mạng kiểu gì vậy mà lại hỏang sợ trước một từ duy nhất?

Trong một tuyên bố của Hội Huynh đệ hồi giáo Syria thấy nói, những chiếc hòm phiếu sẽ quyết định ai sẽ trị vì đất nước này trên nền tảng dân chủ. Điều đó có đáng tin hay không?

Không đâu. Nào họ có dám chấp nhận cho một tín đồ Thiên chúa giáo thành tổng thống Syria. Họ có chịu cho một người Copt làm tổng thống Ai Cập. Không, vì trong đầu họ vẫn còn ngự trị giáo điều chia rẽ xã hội ra thành số đông tôn giáo và những thiểu số.

Nhưng trong nền dân chủ mỗi đảng phái đều có thể đứng ra ứng cử.

Tôi ủng hộ bầu cử tự do, và tôi tôn trọng dân chủ. Tôi sẽ trao lá phiếu của mình, nhưng tất nhiên chống lại Hội Huynh đệ Hồi giáo. Tôi tuyệt đối chống sự gây ảnh hưởng của họ trong chính trị. Đáng tiếc rằng trong một số trường hợp, bầu cử dân chủ không là giải pháp, bởi vì cả một số đông cũng có thể chuyên quyền, kể cả khi họ đã đọat được chính quyền thông qua bầu cử tự do, hãy trông gương Hitler mà xem.

Những tín đồ Thiên chúa Syria và những nhóm theo tôn giáo khác đứng ở đâu trong một cuộc cách mạng? Người ta quy kết ông là người trợ giúp cho thể chế độc tài Assad.

Tôi phản đối những quy kết này. Ngòai ra, nếu như họ tham gia vào cuộc cách mạng, thì xin dùng tư cách công dân của đất nước, chứ đừng với tư cách người Thiên chúa giáo. Nhưng trách nhiệm đối với việc này cũng còn nằm trong cư xử của những người tham gia, bất kể họ là người Thiên chúa giáo, Alawites hay Druze. Chính tự bản thân họ cần phải bác bỏ sự phân chia thí dụ thành nhà cách mạng dòng đạo Hồi và nhà cách mạng dòng Thiên chúa. Những tín đồ Thiên chúa giáo cần xuất hiện trong Hội đồng quốc gia hoặc trong Liên minh dân tộc với tư cách là người đại diện của nhân dân Syria và không phải là đại diện cho tín đồ Thiên chúa. Bản thân sự đòi hỏi tham gia cách mạng với tư cách là một thiểu số tôn giáo, theo danh chính ngôn thuận, đã là một sự kỳ thị.

Trí thức A-rập có đóng một vai trò trong chuyển biến đó không?

Tất nhiên. Những gì đang xảy ra ở Syria và các nước A-rập khác, khởi sinh từ những ý tưởng, nguyện vọng và hình dung về một cuộc sống tốt đẹp hơn. Những ý tưởng này đâu bất chợt nảy mầm từ khỏang không trống rỗng. Nhiều nhà văn và trí thức Ả Rập đã lên tiếng cho tự do và dân chủ. Nhờ có họ nên cả một phong trào mang nhiệt tâm chính trị đã đi vào họat động.

Tại sao ông không đứng về phía cách mạng?

Làm sao tôi có thể đứng về phía cuộc cách mạng hôm nay. Câu hỏi cứ là, cuộc cách mạng có cương lĩnh chính trị gì? Ban đầu, cách mạng vì tự do và dân chủ biến diễn hòa bình. Ngày hôm nay nó đầy bạo lực. Cách mạng đã trở thành một cuộc bạo động bằng vũ lực. Nhiều lính đánh thuê từ những nước Hồi giáo khác nhau nhất đứng trong hàng ngũ của những người làm cách mạng. Qatar, Saudi-Arabia và Mỹ trang bị vũ khí cho họ. Đó không phải là cuộc cách mạng. Nó chỉ bao gồm những nhóm phiến quân riêng lẻ muốn lật đổ thể chế độc tài. Sao tôi có thể hỗ trợ cho cái thứ như thế.

Phương Tây đóng vai trò nào trong cuộc khủng hỏang Syria?

Trong vụ này đúng là Phương Tây xử trí như một người không hiểu biết. Mặc dù hòan tòan không thiếu chuyên gia và cố vấn, những người này không nhất thiết đóng góp vào việc làm sáng tỏ. Họ chỉ cung cấp những thông tin nông cạn. Ở đây tôi nói tới địa hạt chính trị. Nhiều trí thức phương Tây được thông tin tốt về chính trị, nhưng họ lại không ra quyết định chính trị. Ngòai ra phương Tây tiếp xúc người Ả Rập và đạo Hồi - nhất là trong các vấn đề về chính trị, nhưng cả về văn hóa nữa – lại không phải là với thái độ kính trọng. Ngày hôm nay phương Tây đang nằm trong cuộc khủng hoảng kinh tế. Và phần lớn thế giới Ảrập giàu có. Tây Phương thế thời làm tất cả để giải quyết các vấn đề kinh tế, kể cả những việc vi phạm vào những thành tựu văn hóa, những nguyên tắc dân chủ và nhân quyền của mình.

Cho đến nay một giải pháp chính trị vẫn chưa đạt được. Vì sao vậy?

Không chỉ có những lực lượng bên ngòai cử vào mà còn cả các thế lực bên trong bác bỏ một giải pháp chính trị. Chính vì thế bạo lực gia tăng trong nước. Những người đầu tiên bác bỏ giải pháp chính trị, tự thân chính là các nhà làm cách mạng. Họ được hỗ trợ bằng tiền của bởi một số nhà nước không có nhu cầu kết thúc bạo lực ở Syria. Một số lực lượng bên ngòai muốn xã hội Syria bị tàn phá và đất nước bị suy yếu bởi kiệt quệ tiềm năng về mặt kinh tế và con người. Một số quốc gia còn hô hào can thiệp quân sự vào Syria, để làm nước này suy yếu. Bởi vì chỉ một đất nước yếu và bị chia cắt mới không thể ra điều kiện tiên quyết tại bàn thương lượng. Nó phải chấp nhận những gì kẻ khác yêu cầu.

Có nghĩa là có khả năng chia lẻ Syria thành nhiều nhà nước?

Tất cả đều có thể. Điều này phụ thuộc vào vai trò của các thế lực phương Tây tại Syria.

Một số nước phương Tây đe dọa ban lãnh đạo bằng can thiệp quân sự.

Tôi không tin rằng điều này xảy ra. Syria là một kết thể phức tạp: Saudi-Arabia, Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ, lấy cớ một Hồi giáo chừng mực, muốn đưa nhiều nước từ Maroc tới Pakistan vào ách thống trị của người Sunni. Như vậy sẽ xuất hiện một vùng thống nhất trải dài từ Địa Trung Hải vắt qua Cáp-ca-dơ tới tận biên giới Nga. Điều đó hậu quả sẽ cô lập nước Nga, mặt khác nó lại cản trở ảnh hưởng của người Schi’iten. Ngòai ra những người Hồi giáo tại Nga có thể bị biến thành công cụ. Điều này có thể tương tự xảy ra với người theo Hồi giáo tại Trung hoa. Bỏ qua điều đó, Nga và Trung quốc bảo vệ lợi ích của riêng họ ở Syria. Chính vì thế xung đột phức tạp như vậy. Syria tiếp giáp với Thổ Nhỹ Kỳ, Địa Trung Hải, Libanon, Israel, Jordan và Irak. Người ta có thể vào thẳng những vùng của người Kurd. Cả Saudi-Arabia, các nước vùng Vịnh, Iran theo hướng Trung Á, Ai Cập theo hướng châu Phi và Sip và Hy Lạp theo hướng châu Âu cũng không xa lắm. Nếu như xảy ra một cuộc can thiệp quân sự, thì rất có thể Syria sẽ rơi vào tay lực lượng Jihadists thánh chiến. Những kẻ thống trị sẽ tạo ảnh hưởng trên tòan khu vực. Thực sự phương Tây có dám bất chấp điều đó không? Tôi không tin vào điều này.

© Phạm Kỳ Đăng dịch

Nguyên bản tiếng Đức : FAZ
 

Chú thích của người dịch:

(1) Adonis (tên thật là Ali Ahmad Said) sinh năm 1930, là nhà thơ, gương mặt trí thức Ả Rập đương đại quan trọng nhất, sống lưu vong từ nhiều năm nay tại Paris.
(2) Laizismus: Hình thức thế tục hóa nhà nước tách biệt với giáo hội. Trong đề xuất xây dựng nhà nước thế quyền sau khi bãi bỏ nhà nước thần quyền, xin nhấn mạnh tính trung lập của nhà nước thế tục qua hiến định đối với với mọi tôn giáo, sắc tộc có chung tín ngưỡng.
(3) Triều đại khalip, được các khalip - lãnh tụ tôn giáo tối cao, thay thế đấng tiên tri Mohhamad - cai trị cha truyền con nối.


Bài đăng trên Bauxite Việt Nam

Thứ Ba, 6 tháng 10, 2015

Đôi mắt - đẹp chết người những vì tinh tú

Heinrich Heine (1797-1856)

Tranh của © Bùi Xuân Phái (1920-1988), vietnamesischer Maler

„Đôi mắt - đẹp chết người những vì tinh tú“
Dẫu từng như khúc hát nhỏ ngân nga
Xưa ở xứ Tos-ca-na tôi đã
Dừng chân bên bờ biển, nghe ca

Ca lời hát một cô hầu nhỏ
Mạng lưới chài bên sóng đại dương
Cô chăm chú nhìn tôi, tới lúc
Tôi ghì môi vào miệng son hường

Thể nào tôi chẳng nghĩ về khúc hát
Về đại dương và lưới cá cho xem
Khi anh thấy em lần đầu tiên ấy -
Thế nên giờ anh cũng phải hôn em.

© Phạm Kỳ Đăng dịch từ nguyên tác tiếng Đức

Augen, sterblich schöne Sterne

Heinrich Heine (1797-1856)

»Augen, sterblich schöne Sterne!«
Also mag das Liedchen klingen,
Das ich weiland in Toskana
An dem Meere hörte singen.

Eine kleine Dirne sang es,
Die am Meere Netze flickte;
Sah mich an, bis ich die Lippen
An ihr rotes Mündchen drückte.

An das Lied, an Meer und Netze
Hab ich wieder denken müssen,
Als ich dich zuerst erblickte -
Doch nun muß ich dich auch küssen.

Tranh của Bùi Xuân Phái (1920-1988) - vietnamesischer Maler und Grafiker

Chủ Nhật, 4 tháng 10, 2015

Truyện ngắn "Lenz" có hay hơn truyện ngắn "Cái chết ở Vơ-ni-dơ"

Tranh của Willi Baumeister (1889-1955), họa sĩ Đức
Marcel Reich-Ranicki

Phác thảo dở dang Lenz (1) có hay hơn truyện ngắn Cái chết ở Vơ-ni-dơ (2)? Hay là người ta không thể so chúng với nhau. Chúng ta hỏi Marcel Reich-Ranicki (FAZ)

Nhiều lần tới lui tôi đọc phác thảo "Lenz" tuyệt vời của Georg Büchner (3). Một cách đơn giản và dung dị, tôi coi văn bản này là bài văn xuôi hay nhất từng được viết ra trong tiếng Đức, còn đứng trước cả truyện ngắn "Cái chết ở Vơ-ni-dơ" của Thomas Mann: Ông có thể cũng ít nhiều chia sẻ chia sự hào hứng cùng tôi chứ? Độc giả Gert Hirchenhain từ Fuldabrück hỏi.

Reich-Racnicki: À mà vâng, dĩ nhiên rồi, tôi vui lòng sẻ chia sự hào hứng của ông. Cũng có dịp trong những cuộc trò chuyện dài thâu đêm với bè bạn – dễ phải cách đây gần 70 năm chứ không ít - tôi, không cho một ai cãi lại, đã tuyên bố một cách hùng hồn và kiêu hãnh rằng, Lenz là một tác phẩm văn xuôi hay nhất của tiếng Đức, vâng tôi đã bất chấp mọi hiểm nguy để cả quyết rằng, từ trang đầu tiên của Lenz, mà thực ra với câu “ông không cảm mệt mỏi, chỉ đôi khi ông không mấy dễ chịu để có thể không đi trên cái đầu của mình“, nền văn chương Đức hiện đại, chí ít là văn xuôi kể chuyện mới bắt đầu. Nói ngắn gọn: Chúng ta thống nhất ý kiến và không để niềm hạnh phúc vì Büchner bị phá quấy bởi những kẻ lèo nhèo, hương nguyện hoặc mù chữ. Cứ cho là thế đã, được chăng hay chớ. Thật không? Không, được chăng, tệ chớ.

Phải rào đón trước: Cái siêu đẳng trong câu chuyện văn chương và âm nhạc gần như kích động lên những phản ứng luôn sôi sục. Tôi biết điều đó vì tôi yêu những cái siêu đẳng. Trong chốn đông người, nói rằng Bach là nhà soạn nhạc vĩ đại nhất của mọi thời đại là đủ, ngay lập tức có ai đó lên tiếng, với vẻ ôn tồn suy tư và nụ cười khoan hòa nhắc cái tên đó là „Mozart“, trong khi kẻ thứ ba trong cuộc, bằng một vẻ cao cả đang nhíu trán cổ vũ cho Beethoven. Hoàn toàn tin cậy giữa chúng ta với nhau: Cả ba cùng có lý, và những cuộc tranh luận xem ai bây giờ đáng mặt anh tài, có thể có chút gì đó ngớ ngẩn, bởi sự ganh đố không có ý nghĩa gì, kể cả trong văn chương.

Tôi ưa nói, đôi khi để chọc tức người cùng trò chuyện, rằng người kể chuyện tiếng Đức quan trọng nhất thế kỷ 20 có khi là Thomas Mann, hoặc là cùng một lúc tôi đi thẳng vào đề: Ông ấy là nhà viết văn xuôi quan trọng nhất kể từ năm 1832 –và ngay lập tức người ta trả lời tôi, còn trong giàn đồng ca nữa kia chứ: Không, Kafka (4) kia. Tôi khoái trá, tất nhiên là không cãi lại họ, và vui sướng rằng chúng ta có hai gã, không, hai quí tôn ông hay như vậy- vị xuất thân từ Lübeck và cả vị từ Praha.

Trong thơ Đức của thế kỷ 20 cái trò chơi đông người vô hại này cũng tương tự vậy. Tôi yêu nhất (từ thời còn trai trẻ) nhà thơ trữ tình Brecht (5). Một số người già cả hoảng hốt quay đi („Cơ mà ông ta là nhà cộng sản!“) và tuyên bố khá trang trọng: Rilke, Rainer Maria. Và luôn luôn có ai đó hăng say (những quý bà chín chắn hơn không hiếm khi mở to con mắt) thú nhận về một trải nghiệm lớn thời son trẻ - nói đích danh là về kỷ niệm với cái tên Benn (6). Không có điều gì để phản đối kết luận đó cả, chỉ có điều người ta bằng mọi giá nên tránh việc đem người này chơi chọi với người kia.

Trong một buổi trình diễn khai mạc opera, vào lúc giờ nghỉ tôi đã phải nói chuyện suông một bà mệnh phụ khí ngu ngốc của một trong các nhà chính khách của chúng ta. Chuyện gẫu không phải là thế mạnh của tôi, cho nên tôi không còn nghĩ ra trò gì khác ngoài hỏi bà ấy, vở opera nào là vở ca kịch đầu tiên trong cuộc đời bà. Đó là vở „Boheme“ (7). Tôi nói với bà ấy là tôi đặc biệt yêu cái vở opera này và, cứ mỗi lần Mimi chết, cam đoan là tôi lại khóc. Nhưng mà quí bà ấy đáp lại tôi: „Bản „Matthäus-Passion“ (8) hay hơn ấy chứ!“. Suýt nữa tôi ngất đi và ngụ ý không hề e dè rằng, bản dịch kinh thánh của Luther(9) còn áp đảo những cuốn tiểu thuyết của Marcel Proust(10).

Vấn đề mắc míu chính ở đây: Người ta không được phép so sánh những cái vô song với nhau. Bản nhạc Matthäus-Passion chẳng hay hơn mà cũng chẳng tồi hơn khúc Boheme của Puccini. Nó là một chút gì hoàn toàn khác. Cũng như thế mọi sự so sánh „Lenz“ với „Cái chết ở Vơ-ni-dơ“ cũng vô nghĩa. Tác phẩm văn xuôi của Büchner xuất hiện năm 1836, truyện ngắn của Thomas Mann ra đời năm 1912. Và như thế hai tác phẩm này xuất phát từ hai thời đại hoàn toàn khác nhau. Ngay hoàn cảnh này cũng khiến cho sự sắp xếp ngôi thứ theo tinh thần của danh mục sách bán chạy của chúng ta trở nên bất khả thi. Tất nhiên người ta có thể nói, tác phẩm này gây ấn tượng với tôi hơn, cái nọ ít hơn. Đó là một quan điểm có tính cá nhân, nhưng không nhất thiết là lời phán xét về chất lượng.

Bởi vì người say Büchner đến từ Fuldabrück xem chừng mê những hình thức trường ca nhỏ, tôi muốn tức thì giới thiệu cho ông hai truyện kể viết sau 1945: Tuổi thanh niên của Wolfgang Koeppen (11) và Sự im lặng được thu nạp của bác sĩ Murkes của Heinrich Böll (12).

© Phạm Kỳ Đăng dịch

Nguồn:  FAZ

Chú thích của người dịch:
(1) Tên truyện kể của nhà văn Georg Büchner, về tình trạng tâm lý của Jakob Michael Reinhold Lenz.
(2) Tên thiên truyện ngắn của Thomas Mann về bi kịch của nhà văn Gustav Aschenbach.
(3) Georg Büchner (1813-1837): Nhà văn Đức quan trọng trước cách mạng 1848
(4) Franz Kafka (1883-1924): Nhà văn Đức gốc Tiệp, một trong ba đỉnh cao văn chương Đức thế kỷ 20.
(5 ) Bertolt Brecht (1898-1956): Nhà thơ, nhà soạn kịch người Đức, một trong ba đỉnh cao văn chương Đức thế kỷ 20.
(6) Gotfried Benn (1886-1956): Nhà thơ, nhà tiểu luận và bác sĩ người Đức.
(7) La Bohème: Tên vở opera của nhà soạn nhạc Ý Giacomo Puccini.
(8) Passion thánh Matthew, BMW 244 (tiếng Đức : Matthäus-Passion) là bản passion của nhà soạn nhạc người Đức Johann Sebastian Bach.
(9) Martin Luther (1483-1546): Nhà thần học người Đức, tu sĩ Dòng Augustine, và là nhà cải cách tôn giáo. Bản dịch Kinh Thánh của ông đã chuẩn hóa và nâng tầm tiếng Đức.
(10) Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust (1871-1922): Nhà văn và nhà phê bình người Pháp.
(11) Wolfgang Koeppen (1906-1996): Nhà văn Đức quan trọng của văn học hậu chiến.
(12) Heinrich Böll (1917-1985): Nhà văn quan trọng của thời hậu chiến, nhận giải Nobel văn chương.

Tranh của Willi Baumeister (1889-1955), họa sĩ, nhà đồ họa Đức

Thứ Năm, 1 tháng 10, 2015

Còn nguyên đó

Phạm Kỳ Đăng

Tranh ©Paul Cézanne (1836-1909), họa sĩ Hậu Ấn tượng Pháp


Anh yêu em, còn nguyên đó
Dòng sông lóng lánh hoàng hôn
Chiều hôm trải kho bạc báu
Chói chang trên lớp sóng cồn

Anh yêu em, bầu trời ấy
Ảo mờ mái đỏ màn sương
Mênh mang một niềm khôn tả
Nao lòng lay khóm hoàng dương

Đóa tử đinh hương thẫm nắng
Ngạt ngào bay suốt giấc mơ
Quê hương em người sốt sắng
Tìm nhau, hội ngộ bất ngờ

Còn chi tha hương, ly tán
Đớn đau chạm khía muôn hình
Ai ngờ tay người xoa dịu -
Nắng dâng trên cõi phục sinh

Ta ôm nhau, nhìn sương đổ
Chân cầu nắng chuốt ngọc trai
Anh yêu em, vì có lẽ
Xưa chia khuôn dấu, hình hài.

© PKĐ - 2015 


Tranh của Paul Cézanne (1836-1909), họa sĩ Hậu Ấn tượng Pháp

Chủ Nhật, 20 tháng 9, 2015

Mở hướng tới Đức tin và Tri thức

Trường học Athens, tranh ©Raffael Santi (1483-1520), họa sĩ Ý
Jürgen Habermas

Ðáp từ Giải thưởng Hoà bình của ngành phát hành sách Ðức (Frankfurt, 14.10.2001)


Nếu tình hình thời sự cấp bách đánh tuột khả năng chọn lựa chủ đề ra khỏi tầm tay như một cách nói, hẳn sự cám dỗ chúng ta cùng với những John Waynes trong số trí thức tranh tài rút súng khỏi đai quần bắn phát nhanh nhất tất nhiên sẽ rất lớn. Mới cách đây chưa lâu có nhiều ý kiến khác nhau về câu hỏi, có nên và ở mức nào, chúng ta chịu biến mình thành công cụ của kỹ thuật gien, hay cả có nên và đến mức nào chúng ta theo đuổi mục đích tối ưu hoá bản thân nữa. Vừa vượt qua những bước đầu tiên trên con đường này, một cuộc chiến của các thế lực đại diện đức tin giữa những người có tiếng nói trong nền khoa học có tổ chức và phía nhà thờ đã xảy ra. Một bên lo ngại chủ nghĩa ngu dân mê muội và sự vớt vát những tình cảm sót lại thời tiền sử mang tính ngờ vực khoa học, còn phía kia phản đối một niềm tin vào tiến bộ bằng khoa học như một thứ chủ nghĩa tự nhiên thô lậu chôn vùi mọi đạo đức. Nhưng vào ngày 11 tháng 9, căng thẳng giữa thế giới thế tục và tôn giáo đã bùng nổ theo một cung cách hoàn toàn khác. Những kẻ sát nhân quyết tự sát, biến đổi chức năng của máy bay dân dụng thành những hỏa tiễn sống lái đâm vào thành lũy tư bản của văn minh châu Âu, như bản di chúc của Atta cho ta biết, đã mang động cơ hành động dựa vào niềm tin tôn giáo. Ðối với chúng, những biểu tượng của thời hiện đại lan khắp toàn cầu hiện thân cho đại quỷ sa-tăng. Nhưng rồi trên màn hình, trước mắt chúng ta - những người chứng kiến toàn diện biến cố „hồng thủy“ -, cũng dồn dập hiện ra những ảnh hình như trong kinh thánh. Và ngôn ngữ trả đũa ban đầu- tôi muốn nói ban đầu - mà tổng thống Mỹ dùng đáp lại đã mang một âm hưởng kinh cựu ước. Ngỡ như nội trong lòng của xã hội thế tục này, vụ mưu sát mê muội vừa chạm rung dây đàn tôn giáo, mọi nhà thờ Thiên chúa, các thánh đường Hồi giáo, Do thái giáo khắp nơi nghìn nghịt đổ về. Trên sân vận động New York mới cách đó ba tuần, sự đồng thanh tương ứng ngấm ngầm này đã không đưa lạc cả cộng đoàn tưởng niệm theo tín ngưỡng dân sự đến thái độ thù ghét đối xứng.

Mặc dầu mang ngôn ngữ tôn giáo, chủ nghĩa toàn thống, như chúng ta biết, là một hiện tượng hiện đại. Ngay lập tức ta thấy sự không đồng thời về mô típ hành động và phương tiện ở những thủ phạm Hồi giáo. Ðiều đó phản ánh một tính bất đồng về thời gian của văn hóa và xã hội đã chỉ vừa mới hình thành do hậu quả của một cuộc hiện đại hóa ào ạt tróc đi cội rễ một cách không thương tiếc trên những nước quê hương thủ phạm. Những gì xảy ra, dẫu sao trong hoàn cảnh may mắn có thể được chứng nghiệm như một quá trình phá hủy mang tính sáng tạo, đã không hứa mang lại một cân bằng nào mà người đời biết đến đặng bù vào nỗi đau do những hình thái sống truyền thống tan rã gây ra trên những đất nước này. Trong quá trình đó, điều hứa hẹn cải thiện mức sống vật chất mới chỉ là một. Quan trọng là bước chuyển biến về tinh thần, trên phương diện chính trị biểu hiện ở sự tách rời tôn giáo và nhà nước, đã chịu phong bế bởi cảm giác bị hạ nhục. Cả ở châu Âu, nơi lịch sử dành cho hàng trăm năm để tìm thấy một thái độ nhậy cảm đối với cái đầu Janus (1) lưỡng diện của thời hiện đại, sự „thế tục hóa“, như cuộc tranh cãi về kỹ thuật gien cho thấy, ngay bây giờ vẫn hàm chứa những cảm xúc lưỡng phân. Những khuynh hướng thủ chính giáo (Orthodoxien) cứng nhắc đều có ở phương Tây cũng như ở vùng Cận và Viễn Ðông, trong hàng ngũ tín đồ Thiên chúa giáo, Do thái giáo và Hồi giáo. Ai muốn tránh một cuộc chiến tranh giữa các nền văn hóa tất phải hồi tưởng lại trong tâm trí mình biện chứng chưa hoàn tất của quá trình thế tục hóa riêng có ở phương Tây. Cuộc chiến chống lại chủ nghĩa khủng bố không phải là một cuộc chiến tranh, và trong chủ nghĩa khủng bố cũng - tôi nhấn mạnh: cũng - bộc lộ cuộc đụng độ lặng câm đầy hiểm họa của những thế giới, bên kia phía bạo lực lặng câm của những kẻ khủng bố cũng như của tên lửa, bắt buộc phải tìm ra một ngôn ngữ chung. Trong bối cảnh toàn cầu hóa thực hiện thông qua những thị trường tháo bỏ biên giới, nhiều người trong số chúng ta hy vọng chính trị trở về ở hình thái khác. Không ở hình thái nguyên thủy của nhà nước an ninh toàn cầu hóa, tức trong những phương diện cảnh sát, tình báo và kể cả quân sự như bây giờ mà hình thái này phải mang tư cách là một quyền lực tổ chức khai hoá toàn thế giới. Trong giây lát hiện thời chúng ta chẳng còn làm gì hơn ngoài hy vọng mong manh về một lý trí cuối cùng và một chút tự suy nghiệm lại. Bởi chưng khoảng sót lại của sự không nói nên lời cũng đã chia bè xẻ mối ngôi nhà mình. Chúng ta chỉ có thể thận trọng đương đầu với những rủi ro do một sự thế tục hóa trượt mạch nơi khác gây ra, nếu như chúng ta ý thức rõ được rằng thế tục hóa trong những xã hội hậu thế tục của chính chúng ta hàm ý nghĩa gì?

Với ý định này ngày hôm nay tôi lại chọn một chủ đề cũ: Ðức tin và Tri thức. Hẳn quí vị không nên mong chờ một diễn văn chủ nhật phân cực khiến cho người này phải bật dậy và kẻ khác ngồi chết gí tại chỗ.

Chữ „thế tục hóa“ mới đầu có ý nghĩa pháp lý mô tả sự nhượng hữu mà trong đó nhà thờ bị ép trao tài sản cho chính quyền nhà nước thế tục. Ý nghĩa này đã bị gán sang cho sự hình thành thời Hiện đại về văn hóa và xã hội nói chung. Kể từ đó khái niệm „thế tục hóa“ đi đôi với nhiều cách đánh giá trái ngược nhau, tùy mức chúng ta muốn nêu bật khía cạnh nào, hoặc công cuộc thuần phục quyền uy của nhà thờ mà chính quyền thế tục tiến hành thành công, hoặc hành vi chiếm đoạt phi pháp. Theo lối giải thích này, những cách nghĩ cách sống theo tôn giáo đã được thay thế đi bằng những thể thức tương ứng hợp lẽ và đằng nào cũng ưu việt hơn. Theo lối giải thích kia, những lối sống và lối nghĩ hiện đại bị kì thị coi như tài sản tinh thần bị đánh cắp một cách trái phép. Mô hình mô tả cuộc lấn ép gợi ý diễn giải đầy lạc quan vào tiến bộ về một thời hiện đại đã mất nhiệm màu, và mô hình mô tả cuộc chiếm đoạt gợi ý diễn giải theo thuyết suy đồi về một thời hiện đại không nơi nương tựa. Nhưng tôi nghĩ cả hai lối diễn dịch trên đều mắc chung một lỗi. Chúng đều coi thế tục hóa như một cuộc chơi được ăn cả ngã về không giữa một bên là lực lượng sản xuất tư bản của khoa học kỹ thuật nhanh ào ạt trỗi dậy và bên kia là những thế lực duy trì hiện trạng của tôn giáo và giáo hội.

Bức tranh này không ăn nhập gì với xã hội hậu thế tục đang thích nghi với việc tiếp tục tồn tại của những cộng đồng tôn giáo trong lòng một xã hội không ngừng thế tục hoá. Nhất là trong bức tranh quá chật hẹp này vẫn còn lu mờ vai trò văn minh hoá của một Common sense (tạm dịch: Trí năng điều hòa) khai sáng dân chủ hầu như đóng vai trò như phái thứ ba đang mở một đường riêng cho mình giữa khoa học và tôn giáo trong muôn giọng ồn ào hô xung lệnh văn hoá. Chắc chắn, từ giác độ của nhà nước tự do, những cộng đồng tôn giáo nọ chỉ đáng được hưởng tính từ „ đứng đắn“, nếu về mặt nhận thức dám tuyên bố khước từ việc thực thi tín điều của mình bằng bạo lực. Nhận thức này đạt được một khi các tín đồ phản tỉnh trên ba phương diện về vị thế của họ trong một xã hội đa nguyên. Thứ nhất, về mặt nhận thức, ý thức tôn giáo phải xử lý cuộc gặp gỡ với những tôn giáo và tín ngưỡng khác. Thứ hai, nó phải thỏa đáng quyền tự chủ của khoa học chiếm giữ độc quyền về hiểu biết thế giới. Thứ ba nữa, nó phải dính dáng vào những tiền đề của nhà nước hiến pháp kiến lập trên nền đạo đức phi thần thánh. Không có cú hích phản tỉnh này, đơn thần luận ở các xã hội hiện đại hóa bất chấp mọi giá sẽ phát huy một tiềm năng phá hoại. Ðương nhiên từ „cú huých phản tỉnh“ dễ đưa ra một hình dung sai về một quá trình do đơn phương thực hiện và đã hoàn tất. Thực vậy, khi mỗi xung đột mới xảy ra, việc phản tỉnh này sẽ tiếp diễn trên các điểm giao lưu của công luận dân chủ.

Chỉ tới khi một vấn đề hệ trọng sống còn được đưa vào chương trình nghị sự chính trị, quý vị hãy nghĩ tới kỹ thuật gien chẳng hạn, các công dân theo đạo hay vô thần mang những niềm tin thấm đẫm màu sắc thế giới quan mới va chạm lẫn nhau, và như vậy họ sẽ biết tới sự thật khó chịu của nền đa nguyên về thế giới quan. Nếu ý thức được hạn chế của mình mà học được cách xử trí với yếu tố này một cách bất bạo động, họ sẽ nhận thấy những nền tảng ra quyết định mang tính thế tục ấn định trong hiến pháp sẽ có ý nghĩa như thế nào trong một xã hội hậu thế tục. Trong cuộc tranh giành lợi ích giữa tri thức và tín ngưỡng, chính nhà nước mang tính trung lập về thế giới quan không đời nào ban hành những quyết định ưu tiên cho một phía. Common sense (2) đa nguyên hóa của toàn thể công dân chỉ đi theo biến diễn năng động của thế tục hóa trong chừng mực nó cần ở mức kết cục sao cho cân bằng được khoảng cách với truyền thống mạnh mẽ và nội dung mang thế giới quan . Nhưng kết cục họ sẽ sẵn lòng học hỏi mà không từ bỏ sắc thái riêng, tức là thẩm thấu tới hai phía, mở hướng tới khoa học và tôn giáo.

Tất nhiên Common sense, mang nhiều ảo tưởng về thế giới, phải để cho khoa học khai sáng một cách không nhân nhượng. Nhưng những lý thuyết khoa học xâm nhập vào thế giới sinh tồn, về cốt lõi, không động chạm tới khuôn khổ của tri thức hàng ngày. Nếu như chúng ta học hỏi điều mới lạ về thế giới và về bản thân chúng ta với tư cách là sinh thể trên đời, hẳn nội dung hiểu biết về bản thân của chúng ta cũng đổi thay theo. Kopernikus và Darwin đã cách mạng hóa bức tranh thế giới của thuyết địa tâm và trung tâm nhân loại. Ở đó, sự phá vỡ ảo tưởng của thiên văn học về sự tuần hoàn tinh tú đã để lại ít dấu vết hơn trong thế giới sinh tồn so với sự tước bỏ mọi ảo tưởng sinh học về vị trí của con người trong lịch sử tự nhiên. Khi mỗi lúc một áp sát sườn, kiến thức khoa học có vẻ còn gây nhiều bất an hơn cho hiểu biết về bản thân chúng ta. Nghiên cứu bộ não dạy ta biết về sinh học của ý thức. Nhưng liệu có vì thế mà ý thức đầy linh cảm nọ về tư cách tác giả và năng lực chịu trách nhiệm luôn chỉ đạo hành vi chúng ta sẽ thay đổi theo?

Nếu cùng Max Weber (3) hướng nhìn về những bước khởi đầu của sự“ tước bỏ nhiệm màu thế giới“, chúng ta thấy ngay những điều gì bị đe dọa. Trong chừng mực được khai thác cho lối quan sát khách quan hóa và giải thích theo lối nhân quả, chính tự nhiên bị tước đoạt chiều kích nhân tính. Trong khi con người gán cho nhau những mục đích và môtip, tự nhiên được khoa học nghiên cứu tuột khỏi mối liên hệ của con người. Vậy hôm nay chúng ta có thể hỏi, bản thân con người, dần dà tổng hợp lại trong tinh thần mô tả thuần theo khoa học tự nhiên sẽ thành gì vậy. Liệu kết cục Common sense không chỉ để cho hiểu biết của khoa học chống cảm thụ chỉ dẫn, mà còn bị nó hoàn toàn thôn tính. Nhà triết học Winfrid Sellars (trong một bài thuyết trình nổi tiếng về „Philosophy and the Scientific Image of Man“) đã trả lời câu hỏi này bằng một kịch bản mà ở đó, chỉ vì thuận cho hướng mô tả khách quan hóa những biến diễn tâm lý, những trò chơi chữ nghĩa thường ngày vốn cũ kỹ quen thuộc bị đánh mất hết tác dụng.

Ðiểm gặp tận cùng cho cuộc tự nhiên hóa tinh thần này chính là bức tranh khoa học về con người cũng đã tước bỏ hoàn toàn tính xã hội khỏi hiểu biết về bản thân chúng ta (4). Ðương nhiên chỉ có kết quả này một khi tính chủ ý của ý thức con người và tính quy phạm của hành động chúng ta cùng hòa tan triệt để trong một sự tự mô tả đó. Những lý thuyết thiết yếu cho việc làm này thí dụ phải giải thích được con người có thể tuân theo hoặc vi phạm những qui tắc mang tính ngữ pháp, khái niệm hay đạo đức ra sao. Những học trò của Sellars (5) đã hiểu sai thí nghiệm bằng suy nghĩ quyết giải nan của thầy dậy mình thành ra chương trình nghiên cứu mà họ theo đuổi tới hôm nay. Dự án hiện đại hóa tâm lý thường nhật chúng ta bằng khoa học tự nhiên còn đi đến những thí nghiệm xây dựng một ngữ nghĩa học muốn giải thích những nội dung mang tính suy tư một cách sinh học nữa kia. Nhưng cả các cách tiếp cận tiên phong nhất hình như cũng không vươn đến được sự dị biệt nọ giữa cái Đang Là và cái Phải Là mà ta ngờ tới, nếu như ta vi phạm qui tắc. Nếu thông thường ra, miêu tả một người làm việc gì như thế nào, người đó đã không muốn và cả đáng ra không nên làm điều gì, người ta sẽ mô tả được con người đó - nhưng có điều không giống như một khách thể, một đối tượng nghiên cứu của khoa học tự nhiên. Bởi vì vô hình chung, các khía cạnh hiểu biết về bản thân từ thời tiền khoa học của chủ thể mang khả năng trao đổi ngôn ngữ và hành động âm thầm ngấm vào sự mô tả con người đó. Nhưng nếu chúng ta mô tả một biến diễn như một hành vi con người chẳng hạn, hẳn chúng ta biết rằng chúng ta mô tả một điều gì không chỉ cắt nghĩa được như một quá trình tự nhiên, mà trong trường hợp cần thiết còn có thể đem ra ra biện hộ được. Ðằng sau tất thảy là bức tranh của những con người bình sinh vốn bị đẩy vào hoạt động liên phối được quy định một cách mô phạm, có thể hỏi trách nhiệm đối với nhau, và họ gặp gỡ nhau trong vũ trụ tập hợp bao nguyên tắc làm nên nền tảng chung cho công luận. Ngay giác độ ống kính mang theo thường nhật này soi rõ sự chênh biệt giữa trò chơi ngôn ngữ của biện hộ và trò chơi ngôn ngữ của miêu tả thuần túy. Ngay cả những chiến lược giải thích mang tính phi-giản lược hóa cũng vấp phải hạn chế ở tính nhị nguyên này. Ý thức về tư cách tác giả mang trách nhiệm báo cáo là cốt lõi của tự hiểu biết về bản thân chỉ có được dưới giác độ của người trong cuộc và như vậy, sao có được dưới giác độ của người quan sát. Niềm tin mang tính duy khoa học vào một ngành khoa học một ngày nào đấy không những chỉ bổ sung cho hiểu biết bản thân của con người bằng việc tự mô tả khách quan hoá mà còn thế bỏ nó nữa thực không phải là khoa học mà là một triết học tồi. Ngay đối với Common sense khai sáng bằng khoa học, thí dụ sẽ không có ngành khoa học nào chấp nhận vịêc đánh giá xem chúng ta phải ứng xử ra sao với sinh thể người tiền nhân tính trong tinh thần mô tả sinh học phân tử mà can thiệp bằng kỹ thuật gien cho phép làm được như vậy.

Như vậy Common sense bắt chặt với ý thức của con người có thể đề xuất sáng kiến, mắc lỗi và sửa chữa sai lầm. Ðối lập lại với các ngành khoa học, Common sense khẳng định một cấu trúc về viễn tượng riêng biệt. Mặt khác, theo tôi nghĩ, cùng với ý thức tự chủ không thể nắm bắt được một cách tự nhiên chủ nghĩa, Common sense này còn khẳng định một khoảng cách tới tôn giáo lưu truyền dẫu sao cấp nguồn sống cho chúng ta bằng nội dung quy phạm của nó. Có thể nói chắc rằng Common sense dân chủ của công dân này đã chiếm vị trí trong ngôi nhà của nhà nước hiến pháp dân chủ kiến thiết bằng pháp luật của lí trí. Và ngay cả pháp luật kiến lập bởi lí trí mang tính bình quyền cũng có cội rễ tôn giáo. Nhưng sự hợp thức hóa cho luật pháp và chính trị theo quyền lực của lý trí uống nguồn đã từ lâu trần tục. Chính vì thế đối với tôn giáo, Common sense khai sáng dân chủ kiên định trên những cơ sở không chỉ riêng cho các thành viên của một cộng đồng tín ngưỡng chấp thuận. Ắt hẳn điều này cũng sẽ gây bực bội ở phía những tín đồ cho rằng thế tục hóa kiểu Tây phương có thể sẽ là con đường một chiều gạt tôn giáo ra ngoài lề phố.

Thực vậy, mặt trái của quyền tự do tín ngưỡng là một nỗ lực nhằm bình định chủ nghĩa đa nguyên thế giới quan đã từng mang lại những hậu quả nặng nề ở mức bất đồng đều. Cho đến nay nhà nước tự do vẫn bắt buộc riêng tín đồ trong số công dân của mình phải chia xẻ bản sắc của họ thành phần cá nhân và phần cho công luận. Chính họ là người phải phiên dịch những ý niệm tôn giáo của họ sang ngôn ngữ thế tục trước khi lý lẽ của họ may có cơ được đa số đồng tình. Cũng như vậy, những người Tin lành và Cơ đốc, khi cổ động cho những bào thai cấy ngoài cơ thể mẹ xứng hưởng tư cách của người mang quyền cơ bản, họ đã tiến hành (có thể quá vội vã) thử nghiệm phiên dịch ý niệm con người giống Chúa về mặt hình hài sang tiếng nói phàm tục của luật pháp. Cuộc đi tìm nguyên tắc làm nên nền tảng với mục đích đạt sự chấp thuận chung sẽ chỉ không đi đến loại trừ tôn giáo khỏi đời sống công luận một cách bất công và, về phần mình, thế giới thế tục không bị cắt rời khỏi nguồn cung cấp ý nghĩa mang nhiều tiềm ẩn quan trọng, nếu như phía thế tục cũng giữ gìn được một cảm năng nhạy bén đối với sức truyền đạt của ngôn ngữ tôn giáo. Ranh giới giữa căn nguyên thế tục và tôn giáo vốn đan quyện. Chính vì vậy cần hiểu việc xác định ranh giới gây nhiều tranh cãi này là một nhiệm vụ phối hợp đòi hỏi hai phía cũng đều phải nhìn từ góc độ của phía kia.

Common sense khai sáng theo tinh thần dân chủ không phải là số ít đơn độc; nó viết lên tâm trạng của một công luận đa thanh. Số đông thế tục không được tuyên bố những quyết định trước khi chưa lắng tai nghe những tiếng nói phản đối ở những người đối lập ý kiến cảm thấy việc làm kia xúc phạm họ trong những đức tin; và như vậy họ phải thấy sẽ học được điều gì. Trước thực tại những nền tảng đạo đức của mình có nguồn gốc tôn giáo, nhà nước tự do, đối đầu những thách thức mới phải tính đến khả năng không vượt nổi trình độ truyền đạt ở thời kỳ hình thành nhà nước. Ngày hôm nay ngôn ngữ của thị trường thẩm thấu vào mọi chân tơ kẽ tóc và ép tất cả quan hệ con người vào một khuôn mẫu nhắm vào sở thích từng người. Mối gắn bó xã hội trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau đã không tan biến trong những khái niệm của khế ước, của sự lựa chọn duy lý và tối đa tận dụng.

Chính vì lẽ đó Kant đã không để cho Cần tồn vô điều kiện (6) biến đi trong dòng cuốn hút của nhu cầu tự thân khai sáng. Ông đã mở rộng tự do tùy tiện sang địa hạt tự trị và như vậy chúng ta có được một ví dụ lớn đầu tiên về một sự phá vỡ những chân lý tín ngưỡng tuy mang xu hướng thế tục hoá nhưng đồng thời mang chức năng hàn gắn. Với Kant, những điều Chúa răn lại tìm thấy uy lực của mình trong việc thực hiện bắt buộc những trách nhiệm đạo đức. Với chúng ta đó là một tiếng vọng hưởng không bỏ ngoài tai được. Với khái niệm tự trị đề xướng, chắc chắn Kant đã phá vỡ hình dung mang tính cổ truyền về quan hệ của bầy tôi với Chúa. Nhưng khi hướng sang biến đổi từng phần nội dung tôn giáo một cách phê phán, ông đã tránh được những hậu quả dung tục mà một sự thiểu phát vét sạch gây ra.

Ngôn ngữ thế tục, chỉ riêng xóa những điều đã từng mang ý nghĩa, để lại những tình cảm rối loạn. Có gì đó đã mất đi khi tội tông truyền biến thành tội. Bởi đi đôi với nguyện vọng tha thứ còn có nguyện vọng không hề ủy mỵ biến khổ đau gây ra cho người khác thành chuyện chưa hề xảy ra. Chính lúc này chúng ta hoang mang bởi không xoay chuyển được đau khổ đã qua - chính bất công đối những kẻ vô tội bị hành nhục, bị chà đạp phẩm giá, bị sát hại vượt qua khỏi mọi tầm đền chuộc lại mà con người có thể làm được. Hy vọng đã mất về sự sống lại đã để lại khoảng trống khôn nguôi. Theo tôi nghĩ, sự ngờ vực của Horkheimer(7) khi ông nói: „Người bị đánh chết thực đã chết hẳn“ đối với Benjamin(8) về hy vọng tràn đầy về sức đền chuộc bằng tưởng niệm theo tinh thần nhân văn, thế đấy không cải chính xung tác bất lực còn muốn thay đổi ít nhiều ở điều không thể cải sửa. Cuộc trao đổi thư từ của Benjamin với Horkheimer bắt đầu từ đầu năm 1937. Sau cuộc Tận thiêu (Holocaust), cả hai ý xung tác thật và sự bất lực của nó vẫn tiếp diễn ở thực tiễn „ Xem xét lịch sử“ (Adorno) vừa cần thiết vừa vô phương cứu chữa. Có lẽ từ đây tôi cần phải nói, chính xung tác đó cũng còn biểu lộ ở dạng trá hình trong thán khúc não nề rằng thực tiễn này không phù hợp. Trong những giây lát ấy, các đứa con vô thần của thời hiện đại này dường như tin rằng chúng mắc tội nhiều với nhau hơn và bản thân chúng cần có nhiều hơn so với những điều từ truyền thống tôn giáo phiên dịch ra mang lại - tức dường như tiềm năng ngữ nghĩa của tôn giáo chưa được khai thác hết. Cũng có thể giá trị hai mặt này đưa tới một thái độ hợp lý tức là giữ khoảng cách đối với tôn giáo mà không đóng kín những phương diện của nó mở ra. Thái độ này có thể lái sự tự khai sáng của một xã hội công dân tan nát vì đụng độ văn hoá sang hướng đúng. Những cảm nhận về đạo đức cho đến nay chỉ biểu đạt giàu cung bậc trong ngôn ngữ tôn giáo có thể được mọi người nói chung hưởng ứng, nếu chẳng bao lâu nảy sinh một kiểu diễn đạt cứu vãn tình thế đáp lại những gì đã đi vào lãng quên nhưng là những mất mát hàm ẩn. Rất ít khi điều này thành đạt, nhưng cũng đôi khi. Một sự thế tục hoá không gây đổ vở diễn ra trong mô thức phiên dịch. Ðó chính là điều Tây phương, với tư cách là quyền lực thế tục hóa toàn cầu, có thể học được từ lịch sử của chính mình. Nếu không, kể cả dưới mắt thế giới Ả Rập, Tây phương chỉ như lính thập tự quân của thế lực tín ngưỡng ganh đua hoặc là gã lái đi tìm buôn một loại lý tính với bản sắc công cụ chôn vùi hết mọi ý nghĩa. Cuối cùng hãy cho tôi cắt nghĩa sự thế tục hoá không gây đổ vỡ bằng một ví dụ.

Trong cuộc tranh cãi việc ứng xử ra sao với bào thai người vẫn còn nhiều vị viện dẫn vào kinh sách Môi-se 1, 27: Ðức Chúa Trời sáng tạo con người theo đúng hình hài của Ngài, Ngài dựng nên loài người giống như hình Ðức Chúa Trời. Không nhất thiết phải tin rằng Chúa hiện thân cho tình yêu sáng tạo ra Eva và Adam thành những sinh thể tự do để hiểu nội dung hình hài giống Chúa hàm ý gì đây. Không có tri thức ở một phía vẫn có tình yêu, không có sự tôn trọng lẫn nhau sẽ không có tự do. Chính vì vậy vị thế đối chiếu của con người, về phần nó cũng phải được tự do để đáp lại lòng đoái thương của Thiên Chúa. Tất nhiên như vậy, cái kẻ khác kia, và điều này tôi mới cho là quan trọng, kể cả có hình hài giống Chúa, cũng được hình dung là vật thụ tạo của Chúa. Sự sản sinh ra hình hài giống Chúa diễn đạt một cảm nhận có thể nói lên điều gì đấy trong câu chuyện này đối với những kẻ thô tục với tôn giáo mà tôi vốn thuộc về họ. Đức Chúa là “chúa thánh của những người tự do” chừng nào chúng ta không san bằng được chênh biệt tuyệt đối giữa đấng sáng tạo và sinh linh tạo vật. Chỉ trong chừng mực đó việc Chúa ban cho hình thể mới không có nghĩa là một sự qui định được giao phó hết cho sự tự quyết của con người.

Ðấng Chúa tể càn khôn này, gồm trong một cả đấng sáng thế và đấng cứu chuộc không cần phải hoạt động như một nhà kỹ thuật theo quy luật tự nhiên hoặc như nhà tin học tuân theo quy tắc một bộ mã. Tiếng gọi dội vào đời của Chúa, ngay từ đầu hòa phối trong một vũ trụ nhạy cảm về mặt đạo đức. Chính vì vậy Chúa chỉ có thể “ xác quyết” con người trong ý nghĩa Chúa vừa nâng đỡ con người đi đến tự do vừa ràng buộc trách nhiệm cho nó. Vậy người ta không còn phải tin vào tiền đề thần học nữa để bây giờ hiểu ra hệ quả. Như vậy một mối lệ thuộc hoàn toàn khác được hình dung theo lối nhân quả sẽ xuất hiện nếu như sự chênh biệt vốn được chấp nhận trong khái niệm sáng thế bị loại bỏ, và một kẻ đồng tuế nào đó đứng vào vị trí của Chúa - tức giả sử, chiểu theo sở thích riêng, con người can gián vào công thức rất tình cờ phối hợp định lượng nhiễm sắc thể cha mẹ mà ít ra không được phép, dù chỉ ở mức phản chứng, quy ép kẻ khác kia đồng thuận. Lối diễn dịch này gợi ý vấn đề tôi lưu tâm tới ở một chỗ khác. Liệu người đầu tiên nào tự ý chế định một con người khác trong dạng tồn tại tự nhiên như vậy cũng phải tước mất của nó quyền tự do dành cho những người ngang hàng phải lứa để đảm bảo cho kẻ đó khác mình?

©Phạm Kỳ Đăng dịch.
(Người dịch cám ơn các ông bà Bùi Thị Trạc Tuyền, Đỗ Kim Thêm, Trương Hồng Quang về những chỉ dẫn, góp ý.)

Nguồn: Xin xem bản gốc

Chú thích của người dịch:

Jürgen Habermas (sinh năm 1929): Triết gia Đức, giáo sư triết học tại đại học Frankfurt/M (Đức) và Northwestern University ở Evanston, Chicago. Đầu đề bài đáp từ do người dịch đặt lại.
[1] Vị thần trong thần thoại La mã có cái đầu hai mặt, ẩn dụ ở đây ám chỉ tính hai mặt ưu khuyết của thời Hiện đại.[2] Maximilian Carl Emil Weber (1864-1920): Nhà xã hội học, luật gia và nhà kinh tế học, được công nhận là tác gia kinh điển của ngành xã hội học cũng như khoa học xã hội và văn hóa.
[3] Common sense : lý trí lành mạnh, xin dịch trong ngữ cảnh là „trí năng điều hòa“ ở tương quan với Khoa học và Tôn giáo.
[4] Có thể hiểu là tự ý thức.
[5] Wilfrid Sellars (1912-1989): Nhà triết học Mỹ, đóng góp vào Triết học tinh thần, Lý thuyết nhận thức và Siêu hình học.
[6] Ðòi hỏi mang tính đạo đức của Immanuel Kant, triết gia Đức.
[7] Max Horkheimer (1895-1973) Nhà triết học và xã hội học, cùng với Theodor W. Adonor (1903-1969) là hai đại diện chính của Trường phái Frankfurt và Lý thuyết phê phán.
[8] Walter Bendix Schoenflies Benjamin (1892-1940): Triết gia, nhà phê bình văn học và dịch giả.
Bài đăng VHNA

Thứ Ba, 15 tháng 9, 2015

Mùa thu của người cô đơn

Georg Trakl (1887 - 1914)

Tranh của Wassili Kandinsky (1866-1944), họa sĩ Nga

Thu u tối hái về ắp đầy hoa trái-
Những ngày hạ đẹp qua còn ánh vết ố vàng
Lớp vỏ héo trào ra tinh khiết một màu lam;
Đường chim bay vọng vang cổ tích
Rượu vang cất, lắng ngọt ngào tịch mịch
Rót đầy tiếng thầm thào lời đáp những câu hỏi tối tăm.

Và đó đây một cây thánh giá trên đồi cằn
Một đàn thú hút dần trong rừng cây đỏ lá.
Trên mặt nước ao đám mây rong nhàn hạ -
Ấy lúc nhà nông được rỗi rãi chân tay.
Cánh xanh lam của màn đêm khẽ nhẹ lay
một mái nhà rạ kiệt khô, sẫm đen mặt đất

Sao trời dần tụ quần trong hố mắt người mệt giấc
Nếp giản phác lặng về trong mát rượi lều tranh:
Và thiên thần nhón bước ra từ mắt xanh
của những cặp tình nhân dần vơi đau khổ
Luốm vẻ ảm đạm trơ xương, cây sậy vi vu gió
Từ những cành liễu trơ, sương nhỏ những giọt đen.

© Phạm Kỳ Đăng dịch từ nguyên tác tiếng Đức:

Der Herbst des Einsamen

Georg Trakl (1887 - 1914)

Der dunkle Herbst kehrt ein voll Frucht und Fülle,
Vergilbter Glanz von schönen Sommertagen.
Ein reines Blau tritt aus verfallner Hülle;
Der Flug der Vögel tönt von alten Sagen.
Gekeltert ist der Wein, die milde Stille
Erfüllt von leiser Antwort dunkler Fragen.

Und hier und dort ein Kreuz auf ödem Hügel;
Im roten Wald verliert sich eine Herde.
Die Wolke wandert übern Weiherspiegel;
Es ruht des Landmanns ruhige Gebärde.
Sehr leise rührt des Abends blauer Flügel
Ein Dach von dürrem Stroh, die schwarze Erde.

Bald nisten Sterne in des Müden Brauen:
In kühle Stuben kehrt ein still Bescheiden,
Und Engel treten leise aus den blauen
Augen der Liebenden, die sanfter leiden.
Es rauscht das Rohr; anfällt ein knöchern Grauen,
Wenn schwarz der Tau tropft von den kahlen Weiden.


Bản tiếng Anh (tham khảo)

Autumn of the Lonely

The dark autumn returns filled with fruit and abundance,
Yellow brilliance of beautiful summer days.
A pure blueness steps from a decayed sheath;
The flight of birds resounds with ancient legends.
The wine is pressed, the mild stillness
Filled with the soft answer to dark questions.

And here and there, a cross on barren hill;
In the red forest a herd wanders off.
The cloud roams over the pond-mirror;
The countryman's calm gesture is at rest.
Very softly the blue wing of the evening touches
A roof of dried straw, the black earth.

Soon stars nest in the brows of the weary;
In cool rooms a silent modesty enters
And angels step gently from the blue
Eyes of lovers, who suffer more softly.
The reed murmurs; a bony horror seizes
When dew drips blackly from bare willows.

 

Chú thích của người dịch:

Georg Trakl (1887-1914): Người Áo, nhà thơ nổi tiếng của Chủ nghĩa Biểu hiện Đức, được công nhận là nhà thơ viết bằng tiếng Đức xuất sắc nhất cùng với Rainer Maria Rilke ở đầu thế kỷ 20. 


Đôi nét tiểu sử: Georg Trakl, con thứ năm trong gia đình tư sản khá giả có bảy con. Cha có cửa hàng khóa, mẹ khó tính với các con, nghiện ma túy. Georg Trakl trải qua thời niên thiếu tại Salzburg* 1897 – 1905: Học xong trung học, được coi là học trò kém (ở các môn tiếng La tinh, tiếng Hy Lạp và Toán), không đỗ tú tài * 1908: Qua kỳ Thực tập, để nghiên cứu 4 học kỳ ngành Dược* 1910: Học xong bằng Y sĩ * Khi thế chiến I bùng nổ, ông tham gia mặt trận với chức vụ y sĩ quân đội. * Ngày thêm trầm cảm, trải qua trận đánh vùng Grodek ông bị suy sụp thần kinh. *1914 Chết (tự sát) trong một nhà thương quân đội ở Krakow sau khi dùng cocaine quá liều. 


Tranh của Wassili Kandinsky (1866-1944): Họa sĩ Biểu hiện và người mở đường cho Nghệ thuật Trừu tượng, nhà lý thuyết nghệ thuật người Nga.

Làm gì đây với Pushkin

Marcel Reich-Ranicki        Mới đây ông hứa nói cho chúng tôi nghe ít nhiều về Pushkin và Chekhov. Chúng tôi chờ đấy. Heinz Bode từ Leipzig ...