Thứ Ba, 8 tháng 9, 2015

Một nhà tiên đoán và tiên tri

Marcel Reich-Ranicki

Bộ trưởng Văn hóa và Truyền thông Neumann đã sắp vào hàng độc giả đến lượt mình đặt câu hỏi về văn chương thế giới: Nhìn nhận thế nào về tác phẩm của nhà thơ Rilke được tôn thờ. Marcel Reich-Ranicki (1) thấy trong đó kỳ tích chinh phục những điều không thể nói.



Rainer Maria Rilke
(Ảnh kèm theo bài: Rilke đã thành công trong việc khai mở cho thi ca Đức những địa hạt hầu như không một ai biết đến sự tồn tại của chúng)

Đối với tôi Rilke thuộc về những nhà thơ ấn tượng mạnh nhất của Đức ngữ. Bây giờ ông đánh giá tác phẩm của thi sĩ đó ra sao? Bernd Neumann, Bộ trưởng văn hóa của CHLB Đức.

Marcel Reich-Ranicki: Ông là người hùng, là thánh nhân của nhiều thế hệ Đức, hơn thế nữa, của cả độc giả châu Âu. Đối với họ ông là hiện thân của thi ca, cái tên âm vang tiết tấu Rainer Maria Rilke trở thành biểu niệm của thơ. Tuy nhiên khác với những nhà thơ lớn khác của thế kỷ qua, mặc dầu không phải trước tiên, Rilke cũng còn được cảm nhận như nhà tiên đóan và nhà tiên tri nữa. Người ta đón nhận lời ông như đấng cứu thế và như một thứ thay thế tôn giáo.

Có thể hôm nay khó mà chịu đựng được bộ dạng của nhà bói thuật, và đòi hỏi tiên tri ở một nhà chính trị hay một nhà thơ, thường ra, cũng bị coi là lỗi thời. Nhưng ngay cả trong ngày hôm nay, người ta rất khó cưỡng lại được tiết tấu của những câu thơ này, trước sau chúng làm ta say mê, âm vận ngọt ngào, thanh âm cao khiết, sự viên mãn ảnh hình đến mức phung phí.

Rilke biết cách xử dụng vần điệu như rất ít nhà thơ trong lịch sử của nền văn học (Đức) chúng ta. Thơ của ông là kỳ tích chinh phục điều không sao nói được. Như vậy Rilke đã thành công trong việc khai mở cho thi ca Đức những địa hạt hầu như không một ai biết đến sự tồn tại của chúng.

Ở ông không thiếu vắng tiếng thầm thì và khỏang tối. Nhưng chính vì lẽ đó trong những vần thơ ông, nhiều biểu đạt hàm súc có được sức thuyết phục, sức tác động nhờ một sự trong sáng tuyệt vời, một sự dung dị đáng ngạc nhiên. Không ít những biểu đạt này có thể dễ dàng đem trích dẫn, như những lời có cánh của Schiller (3) hay những câu dân dã trong những câu thơ của Heine. Chúng ta yêu mở đầu bài thơ trang trọng: „ Kính Cha, thực đã đến thì. Mùa hạ vô cùng rộng lớn“. Thường xuyên và thích thú, chúng ta trích lời chỉ dẫn đầy gợi cảm mang chất bi ca: „Ai nay không nhà, sẽ không xây cất nữa“.

Người ta trích dẫn thơ đầu tay nọ của Rilke, không thuộc về những tác phẩm hay nhất của ông, nhưng, trong hàng triệu ấn bản được phổ biến và làm nổi danh như không dòng thơ đầu tay nào sánh nổi, thậm chí đã khiến ông có thể trở thành một nhà thơ dân gian. Ý tôi nói về „Khúc ca Tình yêu và Cái chết của Cornet Christoph Rilke“. Tôi chưa bao giờ quên lời giáo đầu :“ Phi, phi, phi qua ngày và đêm… Và ngày mệt rồi và nỗi nhớ nhung rồi lớn“.

Không nên để cho âm nhạc mê hồn bằng lời của Rilke khiến chúng ta bỏ qua hoặc đánh giá thấp thực tế rằng Rilke đã nhận chân tinh thần thời đại và biểu cảm một cách chính xác. Ông là tác giả của câu thơ luôn được trích dẫn xác đáng viết từ năm 1908, câu thơ diễn đạt đau thương của cả một thế hệ và, trước câu thơ này Gottfried Benn đã nghiêng mình biết ơn: „ Ai nói về chiến thắng ư? Vượt qua là tất cả“.

Trong vở kịch „Don Carlos“, hầu tước Posa đã cầu xin hòang hậu nói tới hòang tử chính là nguời bạn của mình: „ Với những giấc mơ tuổi trẻ, cần cẩn trọng mới đáng mặt nam nhi “.Thuộc về giấc mơ của tuổi trẻ còn là những tác phẩm văn học, sẽ còn xâm chiếm lòng ta, bởi vì chúng luôn gặp gỡ chúng ta đúng vào thời điểm – và chính vì thế mãi mãi không thể nào quên.

Chú thích của người dịch:

Marcel Reich-Ranicki (sinh năm 1920): Nhà phê bình văn học, nhà trước tác có ảnh hưởng lớn nhất đương đại trong khu vực nói tiếng Đức.

Rainer Maria Rilke (1875-1926): Nhà thơ, nhà văn, nhà tiểu luận và dịch giả, ông thuộc về những thi sĩ quan trọng nhất của văn chương tiếng Đức.

Friedrich Schiller (1759-1805): Thi hào Đức, triết gia và nhà sử học, một trong những kịch tác gia và nhà thơ trữ tình lớn nhất của văn học Đức.

Gottfried Benn (1886-1956): Nhà thơ, nhà tiểu luận, bác sĩ Đức, thuộc số ít nhà thơ nổi tiếng nhất nửa đầu thế kỷ 20.

©Phạm Kỳ Đăng dịch
(Bài đăng trên VHNA)

Nguồn: FAZ

Ngày thu

Rainer Maria Rilke (1875 - 1926)

Kính Cha: thực đã đến thì. Mùa hạ vô cùng rộng lớn.
Hãy che bóng lên đồng hồ mặt trời
Và trên nội ngàn thả gió bay đi khắp.

Lệnh cho trái quả cuối mùa căng mọng!
Cho chúng thêm đôi ngày nắng phương nam!
Dồn thúc chúng đến kỳ hoàn tất,
và chắt vị ngọt cuối cùng
vào rượu vang nồng nã.

Ai nay không nhà, thôi không xây cất nữa
Ai đơn thân, sẽ bóng chiếc dài lâu
Sẽ thao thức, viết thư dài, đọc sách
Và đi đi lại lại trên những đường rợp bóng,
dạo bước bồn chồn, mỗi khi lá cuốn qua.

© Phạm Kỳ Đăng dịch
từ nguyên tác tiếng Đức:

Herbsttag

Rainer Maria Rilke (1875 - 1926)

Herr: es ist Zeit. Der Sommer war sehr groß.
Leg deinen Schatten auf die Sonnenuhren,
Und auf den Fluren lass die Winde los.

Befiehl den letzten Früchten voll zu sein;
Gib ihnen noch zwei südlichere Tage,
Dränge sie zur Vollendung hin und jage
Die letzte Süße in den schweren Wein.

Wer jetzt kein Haus hat, baut sich keines mehr.
Wer jetzt allein ist, wird es lange bleiben,
Wird wachen, lesen, lange Briefe schreiben
Und wird in den Alleen hin und her
Unruhig wandern, wenn die Blätter treiben.

Thứ Hai, 7 tháng 9, 2015

Ngày tháng Chín

Chistian Morgenstern (1871 - 1914)

Tranh của ©Fritz Overbeck (1869-1909), họa sĩ Đức

Đây trong trẻo ngọt ngào, man mác thu trong,
giải thoát anh, hối thúc anh cùng lúc
khi thần trí thu lạnh băng ma lực
choàng lớp pha lê chân thực phủ khắp núi rừng.

Đây trong trẻo ngọt ngào, man mác thu trong…

©Phạm Kỳ Đăng dịch từ nguyên tác tiếng Đức

Septembertag

Chistian Morgenstern (1871 - 1914)

Dies ist des Herbstes leidvoll süße Klarheit,
die dich befreit, zugleich sie dich bedrängt;
wenn das kristallene Gewand der Wahrheit
sein kühler Geist um Wald und Berge hängt.

Dies ist des Herbstes leidvoll süße Klarheit...

Bản tiếng Anh:

September Day

Chistian Morgenstern (1871 - 1914)

This is the autumn's sorrow-sweetened clearness,
that liberates as well as it harangues;
when crystal truth its spirit o'er the nearness
of woods and mountains as a garment hangs.

This is the autumn's sorrow-sweetened clearness...

Chú thích của người dịch: 


Christian Morgenstern (1871 - 1914): Nhà thơ, nhà văn và dịch giả người Đức.

Thứ Bảy, 5 tháng 9, 2015

Một chuyện vặt tuyệt vời

Tranh của Emil Nolde (1867-1956) họa sĩ Đức
Marcel Reich-Ranicki

Bài thơ không cần tới sự giải thích nào dù ở mức ít nhất. Nó kể về một khúc hát mùa xuân đặng ngân vang ra tới nơi xa, cho tới một ngôi nhà nào đó, „nơi hoa lá nở bông“; và nếu như có một bông hoa hồng ở đó, hãy chào đóa hoa – giùm một người đã gửi lời chào đó lên đường. Đó là tất cả. Trong tám câu thơ, Heine sử dụng tới ba lần động từ „ngân“. Và điều đó chính là bức tiểu họa đầy chất thơ kết hợp giữa âm thanh, tiết tấu và nhạc điệu, cái làm nên „tiếng ngân nga thân thương“. Chỉ có tiếng ngân nga thân thương, bay lượn, không đòi hỏi gì và có chút hòai cổ? Tóm lại một chuyện vặt vãnh dễ thương và ngoài ra không có gì hơn?

Những câu thơ xuất hiện trong năm 1831 - một năm quan trọng, giầu kết quả trong cuộc đời của Heine. Dạo đó Heine đã quyết di cư sang Pháp và định cư tại Paris. Thật là khó khăn khi phải ra quyết định chia ly đất nước cho ông tiếng nằm nôi, nhưng tuy nhiên chưa bao giờ ông hối tiếc điều đó. Đương nhiên, ở đây cũng như nơi đó ông bị xem như người ngòai cuộc, một kẻ xa lạ. Nhưng bên người Đức ông là người Do thái, và bên người Pháp ông là người Đức. Hay nói một cách khác: tại Đức, ông thuộc về những kẻ bị ruồng rẫy, ở nước Pháp ông thuộc về dân ngọai kiều.

Ở „Tập Tình Ca“ của Heine, xuất bản bốn năm trước khi ra đời bài thơ „Êm ả kéo qua lòng tôi đó“, tình yêu đứng trong tâm điểm, gần như luôn luôn là một tình yêu bất hạnh. Phải chăng ở giữa và đằng sau những câu thơ của thi tập nổi tiếng ẩn giấu nỗi đau khổ của một con người trẻ tuổi, đầu thai vào thế giới Đức, mong muốn được thế giới ấy dung nạp. Chúng ta nghe tiếng lòng của một kẻ vừa đến trong xã hội người đời từ chối quyền bình đẳng, bị chế riễu, bị gạt trở lại, sống đơn chiếc và ở vậy đơn côi. Tình cảnh đặc biệt này của người Do thái Heine mang lại cho thơ trữ tình gợi cảm thuở ban đầu của ông nỗi buồn và những âm hưởng chua chát, nỗi bực dọc và muộn phiền. Cũng bời hòan cảnh đó thơ trữ tình của ông có được sự độc đáo và vẻ quyến rũ.

Tương tự như vậy, khúc ca „Êm ả kéo qua lòng tôi đó“ xử lý tới mô-típ trung tâm của „Tập Tình Ca“, tuy nhiên lúc này theo một cung cách khác. Hoa thuộc về những biểu tượng cổ xưa nhất của văn học thế giới, hoa hồng thuộc về những biểu tượng ưa thích nhất: nếu như trong thơ nói về chúng, thì tác giả (tất nhiên không phải lúc nào cũng vậy, nhưng thường thì vậy) đang lởn vởn phụ nữ và tình yêu trong đầu. Điều này cũng vận vào bài thơ của chúng ta. Bởi vì sao bỗng dưng con người nọ, đang nói ở đây lại tha thiết để tâm tới một bông hồng, khiến anh chàng muốn gửi khúc hát đi như một cánh bồ câu mang thư.

Khúc hát mùa xuân hẳn vậy chính là hai trong một: sứ giả đưa tin tình yêu (Postilolon d’ Amour) và một sứ điệp rất mực dịu dàng, cần trao chuyển tới. Điều giống như vậy đã có thể đọc được trong „Tập Tình Ca“. Nhưng mà cái cảm giác sống hiển lộ lên ở đây, ở mức độ không đồng đều, êm ái và nhẹ nhàng hơn so với dạo xưa; cay đắng, bực dọc hay giận dữ đều không có dấu vết trong bài thơ“ Êm ả kéo qua lòng tôi đó“. Điều này, tôi nghĩ, có liên quan đến quyết định của Heine vào năm 1831.

Nhưng rồi liệu những câu thơ vẻ như vô hại xuất hiện ngay trước khi ông di cư sang Pháp, hay chỉ thời gian ngắn sau đó, đằng nào thì chúng ta cũng không còn cảm nhận giọng điệu của một người bất hạnh la to lên và còn có lúc gắt gỏng ca thán, mình đã tìm tình yêu một cách vô vọng và vô vọng giang tay ra đón chờ mà câu trả lời đáp lại thường chỉ là thù hận. Liệu người đẹp nọ, trong mắt ông bên mọi bông hoa hiện ra đóa hoa hồng, bên mọi đàn bà hiện ra người đẹp nhất, lại phẩy tay xua ông chăng? Ông không còn muốn đặt cược vào việc đó, ông không muốn đứng trước cửa nhà cô hoặc ngước nhìn lên vòm cửa sổ. Ông thấy thế là đủ, nếu như khúc ca mùa xuân của ông đến tai cô. Còn lại, cái gì tới sẽ tới - hay là không cũng vậy. Riêng có điều: lời chào của ông rồi có được đáp lại hay chăng, ông có thể yên lòng chờ đợi.

Cứ như thế, bài thơ chứng cho một đọan trường khác đi và mới mẻ trong cuộc đời Heinrich Heine, cho sự tự tin và tự chủ đạt được sau nhiều thất bại, cho sự tự do của ông cuối cùng giành được. Có nhất thiết phải biết lý do tiềm ẩn vể tiểu sử, để sảng khóai với bài thơ hay không. Không, nhưng điều này cũng không gây tai hại gì cả. Sự nổi tiếng vô song của những câu thơ này tất nhiên trước hết đi liền với sự hòan vẹn về ngôn ngữ, với vẻ quyến rũ, diễm lệ và có thể nói thêm là với sự phổ nhạc từ ngòi bút của Felix Mendelssohn Bartholdy (1). Bài thơ là một chuyện vặt vãnh, vâng đúng vậy, nhưng đó là một đỏan khúc (2) tuyệt vời.

©Phạm Kỳ Đăng dịch

Nguồn: Ein Jüngling liebt ein Mädchen, Insel Verlag Frankfurt am Main und Leipzig 2001, ISBN 3-458-06655-I

Êm ả kéo qua lòng tôi đó

Heinrich Heine (1797-1856)


Êm ả kéo qua lòng tôi đó
Thương mến tiếng ngân nga
Nào ngân đi, khúc mùa xuân nhỏ
Reo ngòai kia ngân tới muôn xa.

Ngân thật xa vang tới ngôi nhà

Nơi hoa lá nở bông
Hãy nói, tôi nhắn lời chào gửi,
Nếu có trông thấy một đóa hồng.


©Phạm Kỳ Đăng dịch
từ nguyên bản tiếng Đức

Heinrich Heine (1797-1856)

Leise zieht durch mein Gemüt

Leise zieht durch mein Gemüt
Liebliches Geläute.
Klinge, kleines Frühlingslied.
Kling hinaus ins Weite.


Kling hinaus, bis an das Haus,
Wo die Blumen sprießen.
Wenn du eine Rose schaust,
Sag, ich laß sie grüßen.


Chú thích của người dịch:

Marcel Reich-Ranicki
(1920-2013): Nhà phê bình được vinh danh Giáo hòang văn học, nhà trước tác có ảnh hưởng lớn nhất đương đại trong khu vực nói tiếng Đức.

Heinrich Heine (1797-1856): Nhà thơ, nhà văn và nhà báo, tác gia hàng thi hào Đức, đại diện cuối cùng và là người vựợt bỏ trào lưu Lãng mạn, có thi phẩm được phổ nhạc và dịch ra tiếng nước ngòai nhiều nhất. Độc giả Việt Nam biết tới và yêu mến Heinrich Heine ngay từ tập thơ đầu tiên gồm các bản dịch của các nhà thơ Việt Nam, có thể kể Tế Hanh, Hòang Trung Thông, Đào Xuân Quý.

(1) Felix Mendelssohn Bartholdy (1809-1847): Nhà sọan nhạc, danh cầm và chỉ huy dàn nhạc người Đức gốc Do thái, một trong những nhạc sĩ quan trọng nhất của trào lưu Lãng mạn.

(2) Bagatelle có nghĩa là chuyện vặt vãnh. Trong âm nhạc còn chỉ một thể lọai Bagatelle là một khúc nhạc ngắn, điển hình là cho piano và thường có tính nhẹ nhàng, êm dịu.


- Bài đăng VHNA-

Thứ Sáu, 4 tháng 9, 2015

Anh muốn gặp em ngoài trời kia

Rainer Maria Rilke (1875-1926)
 
Mùa Xuân, © Vincent van Gogh ( 1853-1890) họa sĩ Hà Lan.

Anh muốn gặp em ngoài trời kia
nếu tháng Năm đơm bao điều kỳ diệu
nếu một sự ban phước lòng êm dịu
nhỏ giọt rơi từ mọi nhánh cành

Nếu hoa nhài vươn những cánh tay trắng
tới nẻo đường thập tự mảnh tơ
mau lẹ phủ ý đau thương vĩnh cửu
của vầng trán Đức Chúa Giê su.

© Phạm Kỳ Đăng dịch từ nguyên tác tiếng Đức

Ich möchte draußen dir begegnen

Rainer Maria Rilke (1875-1926)

Ich möchte draußen dir begegnen,
wenn Mai auf Wunder Wunder häuft,
und wenn ein leises Seelensegnen
von allen Zweigen niederträuft.

Wenn bis zum Wegkreuz auf, zum schlanken,
Jasmin die weißen Arme streckt
und lind den ewgen Wehgedanken
der Stirne Christi überdeckt.

Rainer Maria Rilke (1875-1926): Nhà thơ, nhà văn, nhà tiểu luận và dịch giả, ông thuộc về những thi sĩ quan trọng nhất của văn chương tiếng Đức.

Tranh: Mùa Xuân, Vincent van Gogh ( 1853-1890) họa sĩ Hà Lan.

Thứ Tư, 2 tháng 9, 2015

Cái đèm đẹp lấn át cái đẹp


The Chinese Girl, sơn dầu©Vladimir Tretchikoff (1913-2006)
Phạm Kỳ Đăng

Bức họa của họa sĩ Vladimir Tretchikoff, giới thiệu trên trang BBC (1) ở mục Nghệ thuật Đông Tây, mang tiêu đề „Tôi chính là cô gái Trung hoa“, dần định chỗ cho nhận thức mơ hồ của tôi về điều đó. Xét về bố cục, dựng hình, phối màu, mọi dụng công của họa sĩ, lộ ra ở kỹ thuật gia công đánh bóng mái tóc đen dầy, đều phát huy tác dụng, nghĩa là đều ổn cả. Hơn nữa tranh còn có những điểm nhấn sáng tạo của nghệ thuật Pop Art đương thời, ví như tranh in lưới của Andy Warhol (2) tráng rửa Marylin Monroe (3) và nhiều nhân vật nổi tiếng của công luận vào màu nguyên tố, và lạ hóa họ. Cũng như vậy, gương mặt cô gái Trung hoa thấm màu diệp lục (đôi khi người ta gọi bức tranh này là Green Lady) chìm sâu hơn trên nền nâu non và riềm áo thếp vàng lộng lẫy. Một người đàn bà phương xa có thần thái bí hiểm, nổi bật đôi môi chót son khêu nhục dục.

Sau Cách mạng tháng Mười, Tretchikoff tha hương sang Mãn Châu Lý, Shanghai, Indonesia, Singapore và cuối đời dừng chân trú lại Kapstadt (Nam Phi), nơi ông vẽ bức The Chinese Girl. Những năm tiếp, Tretchikoff, không hài lòng với việc chỉ được cảm nhận như một họa sĩ trang trí, tập trung khai thác thành quả ở một lọat tranh chân dung, tĩnh vật, hoa và thú.

Qua tiếp xúc học hỏi tôi nhận thấy, họa sĩ Nga phác hình và phối màu rất nhanh đến bất ngờ. Với kỹ năng thuần thục đến như vậy, họ cùng đi đến thời điểm bối rối. Đáng phải dừng ở một điểm nào đó, để ít ra còn có một phác thảo màu đẹp, thì càng vẽ tiếp, tranh càng mất đi sức sống. Những họa sĩ Nga tôi gặp là bậc thầy của những phác thảo mầu, không hơn không kém. Nếu vẽ máy móc như thế, sao ngành công nghiệp họa phẩm không sản xuất ra từng lọai màu vẽ da, vẽ tóc, vẽ hoa hồng, đầu nhũ v.v. có phải dễ cho người vẽ hơn không. Ở đây vấn đề động chạm đến căn để xuất hiện: vẽ từ bên trong ra hay từ bên ngòai vào? Hay là câu hỏi thuộc về căn cốt được nêu ra đích đáng, từ khi nhiếp ảnh, nhất là nhiếp ảnh nghệ thuật ra đời, hội họa cần phải biết nên làm cái gì. Pablo Picasso từng nói vậy. Với Tretchikoff, họa sĩ thành đạt chỉ sau Picasso về doanh thu ấn bản, tôi không có cơ sở kết luận ông đã  học qua trường đào luyện nào.

Khủng hỏang nghệ thuật ở nước Nga tất yếu phải xảy ra. Sau Cách mạng tháng Mười, thành phố Matxcơva và Petersburg - từng nổi lên như hai trung tâm văn hóa mới khiến những trường phái nảy nở với những tên tuổi chói sáng góp phần khắc họa diện mạo cho nghệ thuật tiền phong châu Âu hiện đại như El Lissitzky, Wladimir Tatlin, Kasimir Malewitsch, Alexej von Jawlensky, Wassili Kandynski, Marc Chagall - dần khô cằn và hoang hóa bởi chính sách văn hóa của chính quyền công nông. Nơi trường họa giảng dậy theo phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa chỉ giới thiệu đến Ilja Repin (4) là đỉnh điểm cần noi gương, nhiều họa sĩ nêu trên, mới đầu cũng thiết tha với cách mạng, đã quay lưng bỏ nhà nuớc xô-viết ra đi.

Cũng trốn chạy cách mạng tháng Mười, trong một cuộc đời đầy biến động, Tretchikoff trở thành họa sĩ ăn khách nhất. Tranh của ông, chiều nịnh cảm giác thơ mộng, ngọt ngào, được in vung ra khắp thế giới, có số lượng phát hành chỉ kém Picasso. Bức tranh The Chinese Girl, đạt nhất trong serie tranh chợ sản xuất hàng lọat, có số lượng tái bản nhiều hơn cả Mona Lisa. Vào những năm cuối đời, Tretchikoff không làm việc gì khác ngòai việc ngồi ký lên những ấn phẩm của  mình cho khách hàng, ùn ùn đặt mua từ khắp nơi trên thế giới.

Có lẽ ông xứng danh The King of Kitsch - vua của tranh diêm dúa - ông, họa sĩ bờ hồ vĩ đại nhất của thời đại.

Hẳn nhiên, xét về tiêu chí nghệ thuật, The Chinese Girl không là bức tranh dở. Bỏ qua cái giá bán tranh  nguyên bản đội lên tới 1,5 triệu đô la thật đáng ngạc nhiên, bức họa tuy vậy vẫn có giá trị nhất trong dãy tranh kitsch, ở môi trường nghệ thuật có nhiều nét tương đồng xứ ta, người ta gắn vào đó bao thứ tên hỗ trợ cho từ kitsch khó dịch: tranh chợ, tranh thương mại, tranh bờ hồ, tranh rởm, hay dỏm thì cũng vậy. Có lẽ đây là thíếu sót của BBC đã giới thiệu bức tranh này, trang trọng như giới thiệu một kiệt tác.

Nhưng có thể đây cũng là một kiệt tác của một gu nghệ thuật khác. Bởi sau khi chế độ Apartheid sụp đổ, giới khách hàng châu Âu vẫn không ngừng đặt hàng những mẫu người Phương Xa, những người đẹp Đông Nam Á, những nàng công chúa Da Đen. Lớp người giàu mới bầy những người đẹp phương xa này trong phòng khách để ngưỡng mộ, để xóa vợi đi ẩn ức tội lỗi gây ra bởi chủ nghĩa thực dân hoặc bù vào tự tin thái quá vào nòi giống chủ nhân của mình. Cũng tương tự và thật lạ thay, tại các nước đánh đổ chủ nghĩa thực dân như Trung hoa và Việt Nam, nhanh chóng lên ngôi lớp trưởng giả còn vô văn hóa hơn, cũng đang rất cần lâu đài, nhà cửa, ngù, gươm, cân đai mũ miện của lớp người phong kiến, quý tộc bị họ nhân danh giai cấp đánh đổ, và tập tành luôn cả thú ăn chơi ngựa, xe, tranh, pháo của danh gia vọng tộc nữa. Thiếu bảo vật, họ cần hoa hòe hoa sói, thế vào.

Đó là thực tế không thể chối bỏ trên đời: Cái đèm đẹp (5) luôn song hành bên cái đẹp, cũng như thủ công bên điêu khắc, báo chí lá cải bên văn chương và giả nghệ thuật bên nghệ thuật, ở đó cái đèm đẹp đa phần lấn át cái đẹp.

© Phạm Kỳ Đăng - 2013

Chú thích của tác giả:

(1)    http://www.bbc.co.uk/vietnamese/pictures/2013/05/130508_chinese_girl_photos.shtml
(2)    Andy Warhol (1928-1987): Họa sĩ tiêu biểu cho khuynh hướng nghệ thuật Pop Art khai thác mô-tip từ đới sống thường nhật của thế giới tiêu dùng, văn hóa đại chúng và quảng cáo, trình bày bằng phóng chiếu kích cỡ theo ngôn ngữ hiện thực chụp ảnh.
(3)    Marylin Monroe (1926-1962) nữ diễn viên, người mẫu, ca sĩ, được truyền thông nâng lên thành biểu tượng sex của thế kỷ 20.
(4)    Ilja Jefimowitsch Repin (1844-1930) đại diện tiêu biểu của những họa sĩ hiện thực Nga.
(5)    Chữ của Trần Dần (1926-1987), nhà thơ Việt Nam.

Thứ Ba, 1 tháng 9, 2015

L'ADIEU

Guillaume Apollinaire (1880-1918)

Tranh của © Paul Gauguin (1848-1903): Họa sĩ Pháp

Anh đã ngắt một nhành thạch thảo
Mùa thu chết rồi nhớ nhé em
Mình hết thấy nhau trong cuộc sống
Nhành thạch thảo và hương thời gian
Nhớ nhé em anh vẫn chờ em...

© Đặng Tiến dịch
(Bản 1: Thơ Thất ngôn, 5 câu như nguyên tác, vần tự do)

Anh đã ngắt một nhành cây thạch thảo
Nhớ nhé em mùa thu đã chết rồi
Mình không còn gặp nhau trong cuộc sống
Hương thời gian nhành thạch thảo tàn phai
Nhớ nhé em rằng ai vẫn chờ ai...

© Đặng Tiến dịch
(Bản 2: Thơ 8 chữ, 5 câu như nguyên tác, cùng 40 âm, có vần như nguyên tác)

LỜI VĨNH BIỆT

Ta ngắt đi một cành hoa thạch thảo
Em nhớ cho mùa thu đã chết rồi
Chúng ta sẽ không tương phùng được nữa
Mộng trùng lai không có ở trên đời
Hương thời gian mùi thạch thảo bốc hơi
Và nhớ nhé ta đợi chờ em đó...

© Bùi Giáng dịch

Nguyên tác tiếng Pháp:

L’ADIEU


Guillaume Apollinaire (1880-1918)

J’ai cueilli ce brin de bruyère
L’automne est morte souviens-t’en
Nous ne nous verrons plus sur terre
Odeur du temps brin de bruyère
Et souviens-toi que je t’attends.

GIÃ BIỆT

Guillaume Apollinaire (1880-1918)

Anh ngắt đi chùm hoa thạch thảo
Nhớ nghe em mùa thu đã chết rồi:
Trên trần thế ta không ngày tái ngộ
Hương thời gian, ôi thạch thảo đâu nơi
Và em nhớ vẫn có anh chờ đợi.

©Phạm Kỳ Đăng dịch từ bản tiếng Đức:

DER ABSCHIED

Guillaume Apollinaire (1880-1918)

Ich brach für dich dies Heidekraut
Gedenk der Herbst ist tot ich werde
Dich nie mehr sehn auf dieser Erde
O Duft der Zeit o Heidekraut
Denk daß ich auf dich warten werde.


Chú thích về tác giả: 
Guillaume Apollinaire (1880-1918): Nhà thơ, nhà văn, nhà viết kịch, nhà phê bình nghệ thuật Pháp gốc Ba Lan, một trong những thi sĩ lớn của Pháp đầu thế kỷ 20. 

Tranh: Paul Gauguin (1848-1903): Họa sĩ Pháp, tác phẩm Hậu Ấn tượng của ông đóng vai trò lớn trong sự phát triển của hội họa Âu châu. 

Thứ Bảy, 29 tháng 8, 2015

Suy tư cùng Umberto Eco

Phạm Kỳ Đăng

Tranh của © Sigmar Polke (1941-2010), họa sĩ  Đức đương đại

Thưa ông Umberto Eco,
có lẽ chúng ta phải cay đắng mà đồng ý với nhau rằng, cái bản tính con người của chúng ta kết quả từ sự giáo dục duy cảm có thể nói là sai lầm ở nhiều phương diện. Con người bé bỏng ở khắp địa cầu, đặc biệt trong các quốc gia đang hội nhập chưa có quá trình phê luận về dân tộc và lịch sử, sớm được cấy vào đầu nhận thức về các giá trị, đức hay, nết trội, nét truyền thống, ưu điểm của tín ngưỡng, nòi giống, bao hàm nội dung suy diễn thô tháp từ những xúc cảm tương phản. Những giá trị này, sau biến cố 11.9., xem ra rất đáng phải bàn bạc lại. Thiếu lí trí soi xét, con người ta lên đồng với những giá trị tự huyễn không mấy trường vốn đó. Nhưng có ai đủ sức mà lên đồng mãi mãi. Lúc vỡ mộng ắt còn khổ hơn nhiều.

Tuổi cắp sách, thế hệ tôi được giáo dục quá kĩ về một lòng yêu nước, điều được coi là truyền thống, là tính ưu việt của dân tộc tôi. Cái định nghĩa về tình yêu nước ấy mù mờ và thiển cận đến nỗi bây giờ lắm lúc nghĩ lại không khỏi bực. May mắn thay, nhìn về miền thơ ấu thấy dưới vòm trời rốc két vẫn còn một đồng bằng đẹp mà tôi yêu như ông yêu đất Piemonte, cùng ba bốn kỷ niệm êm đềm khiến lòng dịu đi chút nào cảm giác bị mất cắp một phần tuổi thơ vào những giờ học đó. Nhà trường giảng cho hay một trong những đặc tính hay biểu hiện của lòng yêu nước phải là lòng căm thù giặc. Lòng yêu nước kích động xét từ đối thế ta và địch không đội trời chung, (thường nhân danh tập thể để trấn an cho một nhóm tham vọng), luôn được cổ súy suốt nhiều cuộc chiến ở đất nuớc tôi, nơi đất nghèo, con người vóc dáng mảnh dẻ luôn chịu ám ảnh nỗi sợ kẻ thù nhân dân, kẻ thù dân tộc, kẻ thù số một. Còn ở nửa miền kia đất nuớc, phó trắng tình yêu quê hương cho chính nghĩa quốc gia, chính quyền miền Nam cộng hòa dựng chuồng cọp tra tấn nhục hình những người cộng sản, những người bất đồng chính kiến. Chiến tranh chấm dứt, nhà nước Việt Nam hầu bối rối nhiều thập kỉ trong ngụy cảnh thù trong giặc ngoài, luôn phải vẽ dựng kẻ thù số một như lấy ngoáo ộp đe con trẻ lười ăn ngại ỉa. Hoang mang tột độ, cả triệu người Việt từ mọi miền vượt biên ra đi, trong số đó không ít người miền Bắc, tìm chốn dung thân ở đất địch. Cái quan niệm về tình yêu nước của người Việt thật rất có vấn đề. Năm 1983 tôi từng hoảng hồn nghe một sinh viên, được chính phủ miền Bắc gửi đi học hẳn hoi, tru lên rằng nếu có quả bom nguyên tử y sẽ bỏ xuống cho đất Việt Nam chuế này chết ráo cả, bất chấp họ mạc gia đình y còn sống ở đó. Với kênh thông tin rộng lớn khó ngăn ngày hôm nay, các thế lực còn nuối tiếc hình ảnh kẻ thù số một còn lương tri hãy nên nghĩ lại. Quan điểm lập trường cũ rích tai hại chỉ cho phép dựng được hình ảnh thù trong mà thôi. Mà như thế lại phải chĩa súng vào chính con cháu họ đang đứng hàng đầu giới doanh nghiệp tư nhân. Còn trông lên ti vi, các kẻ thù số một bên ngoài đều bắt tay nhau trong thỏa thuận chống khủng bố cả rồi.


“Quê hương là chùm khế ngọt”! Sự gợi nhớ này quả thật là một diễn đề của lòng yêu nước đó, bi ai như một lời chèo kéo, vớt vát với những người bất chấp sinh mạng bỏ xứ ra đi. Chỉ có thế thôi ư? Nếu chỉ có thế, tôi phải nghĩ gì khi bước vào các siêu thị ở châu Âu bày ê hề khế ngọt vùng nhiệt đới? Chả lẽ điều nhắc nhở đầy cải lương ấy khiến tôi phải thiếu an tâm vì quê hương đã chẳng còn, đã bán trọn, bán hết? Nếu vậy thì còn phải rầu lòng hơn trước việc không thiếu gì công ty Ý, bằng cách trả tiền lót tay, dễ dàng nhập bậy vào Việt Nam một loạt thiết bị cũ nát, công nghệ lạc hậu rẻ tiền, lẽ ra phải hủy và trả lệ phí huỷ ở Ý, biến Việt Nam thành kho chứa hoặc nghĩa địa hàng phế thải. Tôi biết điều ông hỏi liệu có nên coi phát triển công nghệ, bành trướng thưong mại, tăng vận tốc giao thông v.v. là những giá trị đích thực? Không bao giờ tôi dám víu vào ông để trần tình cáo tố. Chỉ có điều, trong tình huống ấy, có lẽ chúng ta càng nên định nghĩa lại cái chủ nghĩa yêu nước vốn được thức tỉnh cổ vũ bởi lòng hận thù, liệu có vì lợi ích nước mình mà xâm hại tới lợi ích của các nước khác. Tình yêu quê hương dân tộc cho đến nay vẫn là những tình cảm căn cứ vào kí ức tập thể mà kích động. Kí ức tập thể thường lưu giữ sâu kín nhất thù oán, căm giận và những xúc cảm không mấy êm đềm. Có phải vì tình yêu nước ám cừu hận người Việt mà Khơme đỏ truyền đời báo oán, hướng về tháp Angkor mong gây dựng công xã cộng sản thuần tính Khơme ưu trội hơn? Có phải vì thế mà người Việt luôn đề phòng người Trung Hoa dưới bóng đè ngàn năm vong quốc?

Trước thềm thiên niên kỉ, tòa thánh Vatican qua tiếng nói công khai của giáo hoàng, đã xin lỗi các dân tộc vì những tội ác gây ra trong công cuộc truyền giáo. Ðã đến thời điểm chính phủ quốc dân tôi lên tiếng xin lỗi cho những vụ hành xử bạo ngược người công giáo trong nhiều trăm năm qua. Cho nên đứng trước ông tôi không thể tự hào rằng mình là người của đất nước chịu ảnh hưởng Phật giáo mà ngộ nhận mình chuộng khoan dung, không cuồng tín. Marx, Engels, và trong chừng mực nào đó cả Gramsci, những người đề xuất, phát triển một lí thuyết lấy con người làm chủ đích đã từng mong đạp đổ xã hội tư bản man rợ trong thời kì tích lũy nguyên thuỷ. Học thuyết xã hội này nảy sinh từ căn nguyên tư tưởng tư sản, và đương nhiên ảnh hưởng lớn đến quá trình xã hội hoá xã hội tư bản hiện đại hôm nay. Khi ông lão Việt Nam ngồi mơ nước Nga, thì trước đó hai mươi năm, nhiều thợ thuyền công nhân Ý ngưỡng mộ treo ảnh Lênin hát quốc tế ca rờ tay nhau nắm chặt. Phong trào cộng sản quốc tế từ cách mạng tháng Mười, khi Liên Xô đạt được một tiềm năng to lớn về vật chất và vũ khí nguyên tử, phóng vệ tinh sputnik, cũng là lúc tại nhiều nơi Ðảng cộng sản Ý đắc phiếu tại cuộc bầu cử hành chính địa phương, phải thừa nhận về cơ bản hoàn toàn xa lạ với động cơ khủng bố. Nhưng để thực hiện nền chuyên chính kiểu Stalin ấy, nhóm người lãnh đạo không coi người dân trong nước là chủ đích. Tại Nga, Trung Quốc, Campuchia và các nước cộng hòa dân chủ nhân dân, 80 triệu kẻ thù nhân dân, kẻ thù giai cấp bị bắn hoặc treo cổ, còn giữa các nước anh em chung lí tưởng liên tục xảy ra những vụ huynh đệ tương tàn. Sau khi chuyên chính được củng cố ở các nước chịu ảnh huởng Phật giáo, nơi tín đồ ngỡ không cuồng tín như tín đồ Hồi giáo, những nhà lý thuyết tư tưởng kia nghiễm nhiên được thờ phụng, toạ tòa sen cao ngang, có khi còn hơn so với đức Phật. Nạn cuồng tín kinh khủng nhất sau này dấy nên từ biển người cầm Ngữ lục Mao Trạch Ðông trong tay. Toàn trị (Totalitarismus) và Toàn thống (Fundamentalismus) đều gở bởi các thể chế đó trên con đường đơn nguyên hóa tư tưởng, nhất thể hóa hành động đã và sẽ thủ tiêu mọi cá nhân, cá thể độc lập, tìm hậu thuẫn ở đám giáo điều (Dogmatiker) và cuồng tín (Fanatiker). Cuồng tín vì chính giáo và tôn giáo từ ngàn xưa đều nguy hiểm. Lũ này, chỉ có thể cô lập và hạn chế, khó thể lấy giáo dục mà cải tạo, vì chưa kịp đối thoại, bàn bạc chúng đã xăm xăm dậy dỗ huấn cải kẻ khác. Nước tôi may sao không có nạn hồng vệ binh. Nhưng những hồng vệ khét tiếng nhất xuất đầu lộ diện trên lĩnh vực văn hoá văn nghệ, thâm tâm vốn bài xích tôn giáo, đứng trên lập trường giai cấp, quán triệt tính đảng, tính nhân dân đánh hạ người khác ý, triệt vợ con người ta ra thân tàn ma dại lại hay viện dẫn tinh thần đại độ khoan dung của nhà Phật.

Chủ nghĩa Marx đã khiến hàng triệu triệu người nức lòng đi theo, đã được thực hành trong quãng một đời người, có lẽ bởi đáp ứng, bởi đánh đúng tâm lí kỳ vọng huyền thoại, chờ đợi kết cục đoàn viên của chuyện cổ tích, thích dựa dẫm, chia của người giầu và đói khát thiên đường, rốt cuộc thất bại cũng chính ở bản tính vị kỉ của con người với tiềm thức hình thành từ ngàn ngàn năm để lại. Nhưng ta hãy đối xét mô hình xã hội hậu chiến tranh lạnh. Xin chỉ cho tôi Tây phương hiện đại phát triển dựa trên chủ thuyết nào. Tôi cho rằng Tây phương hiện đại không hề phát triển theo một chủ thuyết nào cả. Nó căn cứ vào đúng nhân tính, cái bản lai diện mục con người, chẳng tốt cũng chẳng xấu mà biến triển. Nhân chủng học văn hóa, nhân chủng học lịch sử, nhân chủng học bản thể, chẳng những đã thất bại nhiều lần mà sẽ còn đứng trước những thách thức khôn lường. Cơ chế dân chủ, khả năng đề kháng duy nhất của xã hội phương Tây ngày nay cũng chỉ chậm chạp thực hiện được chức năng chữa cháy mà không hề tiên liệu nổi những gì kinh hoàng nhất có thể xảy ra.

Chủ nghĩa xã hội, hay thực tế cộng sản như một đối trọng đã sụp đổ toàn cầu. Nghe nói hôm nay, tại Mĩ, một cực đoan điển hình nhất của hướng phát triển phương Tây, nhiều người trong giới khoa học nhân văn xã hội lại bắt đầu lao vào nghiên cứu chủ nghĩa Marx. Và dù cố công tìm về những ý tưởng nguyên ủy của nó mà phân trần, minh định, như ý kiến ông nêu rằng bản thân Marx không dạy loài người phải phát minh lại bánh xe, cá nhân tôi không tin rằng học thuyết xã hội này sẽ cứu vãn được thế giới. Cái bản chất con người nó sờ sờ ra đó. Khác gì lớp tư sản thắng thế vươn lên lại muốn được phong vương hầu huân tước của giới phong kiến, những người nắm quyền chuyên chính vô sản bị chính lối sống tư bản phương Tây cuốn hút mạnh mẽ. Họ nhanh chóng thuộc lầu các ngón chơi của triệu phú Âu Mĩ. Vài vị đồng chí lãnh đạo sang Tây Âu (tôi ngã người về sự thông thạo các hãng mốt nổi tiếng của họ), nhân chuyến công tác tư bản tranh thủ thời gian đi mua âu và tạp dề cho chó canh két đô la giấu trong biệt thự, sẽ chẳng đồng lòng sinh hoạt giống người làm ca kíp. Chính họ cũng không ủng hộ cho một cuộc đảo lộn khuấy từ dưới, cho một sự vùng lên, cho sự chia bôi lại tài sản đâu.
 

Dẫu sao, trong tình huống phát triển thả nổi đó, bỏ đi cái thuyết khắc bạc và bạo liệt về đấu tranh giai cấp và chuyên chính vô sản, vẫn nên tìm xét những gợi ý từ lí thuyết này để cải cách xã hội. Có điều chúng ta nên tôn trọng nó như một lí thuyết điều chỉnh, một chủ nguyện hơn là một chủ thuyết, thế thôi. Tôi ngôn luận công khai như vậy trên đất nước không trả thù cộng sản sau khi thống nhất. Cho đến gần đây tôi còn bỏ phiếu bầu cử cho những người cộng sản cải biến vì quan niệm rằng nhà nước dân chủ CHLB Ðức cần có những đối trọng đối với những đảng thao túng chính trường và những đảng phát xít mới. Làm vậy, đâu có nghĩa là tôi mong cái đảng hậu duệ của đảng Xã hội chủ nghĩa thống nhất Ðức (*) này sẽ thắng thế trên chính trường và khôi phục lại trật tự cũ. Nếu họ nắm đa phiếu cử tri, bản thân tôi cũng sẽ chạy đứt dép, vì tôi biết mấy ông bác này, đi xe sang đời mới, sẽ không tránh cho nền kinh tế Ðức sớm khủng hoảng, nói gì đến đáp ứng chính sách xã hội do đảng các bác đề ra, trước hết là như thế.

Khủng bố, trong động cơ sâu xa nhất đều không xét và lấy con người làm mục đích, có phải là một chủ nghĩa hay không. Câu hỏi này gây cho tôi thắc mắc trong nhiều năm như cách đặt vấn đề liệu có mafia thuốc lá Việt Nam tại Berlin hay không, mà tôi đã nhiều lần cự nự cảnh sát rằng chỉ có đám cướp tống tiền trấn lột chứ không có những cơ cấu băng đảng như ở Parlemo, rằng quy kết ấy quá nặng đối với cộng đồng Việt. Càng rối trí hơn trước vụ thủ lĩnh Arafat của mặt trận PLO, người từng bị Mĩ và Israel liệt vào diện trùm khủng bố, đã được nhận Nobel hòa bình, một giải chỉ tôn vinh những ai phục vụ tối đa cho nhân loại. Càng khó hiểu hơn vì chính nhà cầm quyền Mĩ, không hề bị tấn công tại lãnh thổ, đã dựng nên màn kịch vịnh Bắc Bộ để có cớ tham chiến, ném bom và rải chất độc da cam bất chấp thường dân và thiên nhiên vô tội. Chúng ta phải thống nhất với nhau rằng sự tồn tại của chủ nghĩa khủng bố hay mafia đương nhiên có thật, cho dù những khái niệm này thoạt nghe chứa nhiều khiên cưỡng. Không ai biện hộ nổi cho cảnh người Việt giết nhau như ngóe vì tiền, vì những động cơ đê mạt, để rồi chính người bán thuốc lá lậu công khai nói tới zicaret maphia trước các cơ quan tư pháp. Thảm cảnh người cùng quẫn nhảy lầu trước khi tháp đôi sập tại New York chôn vùi mấy ngàn người sẽ phỉ nhổ mọi sự biện hộ.

Những xung đột do cội nguồn văn hóa không chỉ diễn ra ở cấp quốc gia dân tộc, mà còn ở từng nhóm chung lợi ích. Vậy ý tưởng của ông đề xướng và thảo luận nhằm thỏa thuận ở một mức nào đấy các tiêu chí cho phép giải quyết mâu thuẫn, sự chấp thuận những khác biệt, dị điểm, sẽ phải đi xa hơn nữa ngõ hầu tạo nhiều thiết chế liên đới chung quản lí những mâu thuẫn, quản lí khủng hoảng bất thường khiến UNO xung quanh bảy tám cường quốc công nghiệp, không thay đổi về chính sách khai thác tài lực, sẽ không chống đỡ nổi.
Thực tế cho thấy những cuộc thảo luận giữa các nhóm chung lợi ích, cộng đồng sắc tộc, ngành giới cũng không tránh khỏi hiểu lầm và áp đặt. Nhân danh chính kiến một tập thể, trong lịch sử nói chung đến nay, thường củng cố cho lối hành xử lấy tội ác trừng phạt tội ác.

Nội ngay trong một cộng đồng chung ngôn ngữ, chung nôi văn hóa, những cuộc tranh chấp quyền lợi đẫm máu trong thế kỷ qua đã từng biến con người thành những tha nhân dị mọ. Tức con người rời xa khỏi cái phần nhân tính thiện căn, khỏi phần hương hỏa nó ngỡ mình luôn đại diện. Ðặc biệt, trên những đất nước nội chiến lâu dài, dễ thấy một hiện tượng tổn thương hoặc méo mó tâm lí ghê gớm nơi con người, tới mức khiến số đông trở thành những đám khùng điên, quốc gia trở thành một nhà chứa bệnh nhân tâm thần. Nhiều bộ tộc ở Afghanistan, tôi không dám miệt thị dân tộc này, hôm nay cũng vậy, họ đê mê trong nỗi say máu và bạo lực hầu như không thể thiếu vắng trong sinh hoạt thường nhật. Cho nên ta chấp nhận cái thực tế cần sửa đổi, cải cách, không ủng hộ một sự tàn phá bằng bạo lực, bằng kỹ thuật tin học hoặc bằng cấm vận. Hãy để bình yên, cho dân tộc Việt Nam này, cũng từng lú loạn tâm thần, hằm hằm sắc diện những năm toàn trị, trong hoà bình đang tự hồi phục, tự chữa vết thương của mình. Chúng ta tập quên đi những hận thù cố hữu, nếu thật sự vì con cháu còn được cơ gặp gỡ nhau. Họ sống tại đất Ðức, lập mưu khủng bố Mĩ tại đất Ðức. Họ sống tại Mĩ, nuôi mộng Lý Tống tính chuyện đánh bom vào một điểm nào đó tại Sài Gòn, Hà Nội. Quan hệ Việt Mĩ dần bình thường sau chuyến Bill Clinton viếng thăm, và hiệp định thương mại kí kết, mà đám người đó cứ nhăm nhe súng ống, há chẳng phải là bạo hành của khủng bố, của giống sài lang.

Tương lai, cuộc thảo luận phải thẳng thừng hơn về nguyên tắc, theo tôi nghĩ, bằng khởi điểm tôn trọng cá nhân, đảm bảo tuyệt đối ý kiến cá nhân và không được nhân danh một nhóm người, không được nhân danh tập thể. Ngay ở lớp thấp nhà trường phải đề giáo án về một bộ môn học sửa đổi thói quen suy nghĩ, sao cho từng người phải sắp xếp, tái cấu trúc lại nội dung giá trị, và chỉnh lí liên tục luồng nghĩ của mình.

Nhưng rồi con người duy chỉ sửa chữa, chỉ phản tỉnh, giác ngộ được với vị thế của một cá nhân độc lập trong điều kiện khung là chế độ dân chủ, dẫu nó luôn bị thao túng dồn ép, lường gạt bởi nhiều thế lực. Làm công dân thời nay tức cũng phải chịu làm quen với nỗi chua cay làm nạn nhân. Châu Âu có vẻ ý thức được điều đó hơn, nên nhà nước của họ tránh mị dân một cách trắng trợn. Thư viết gửi cho công dân ghi rõ, thưa các đầu thuế kính mến. Lời xưng hô ấy nghe nó nhạt, nó lạnh, nhưng thật tình và được việc, nghe đáng tin cậy hơn so với giọng hô hào của ông ứng cử viên đảng CDU (**) đến vận động, quảng cáo tranh cử ở công viên gần nhà tôi, được dân tình chăm chú nghe khi ông ta hứa hẹn nhiều về chính sách tài chính, kinh tế, tạo công ăn việc làm, vv. Lúc ông hăng say vung tay lên kêu “thưa đồng bào”, thì bà con sinh nghi và lủi dần, cuối cùng chỉ còn trơ lại mấy thùng bia đảng sắp sẵn mang đi phân phát.

Trong bối cảnh thời hiện đại toàn cầu dành cho con người với tư cách cá nhân, cá thể không mấy sáng sủa đó, số phận con người đơn lẻ đâu khác cánh bèo dập dềnh trên những đợt sóng hiện đại của khoa học công nghệ, mỗi lúc càng nhỏ bé và hoang mang trước những thế lực phi nhà nước hoành hành chi phối đời người bằng những biện pháp quản lí tinh vi ngày thêm gắt gao và phi nghĩa.Vậy ngay từ bây giờ chuẩn bị cho trẻ em trong trường sớm có cái nhìn sát thực tế, sớm quen với những bi quan, thất vọng, thất bại một cách có liều lượng, và tinh thần phản kháng công dân sẽ là công việc hẳn không làm cho con người hạnh phúc, nhưng nó giúp cho cá nhân bé bỏng yếu ớt đó có tinh thần vượt khó hơn chăng? Mâu thuẫn sẽ càng âm ỷ hơn giữa các sắc tộc, chừng nào nền dân chủ Âu châu còn thiếu minh bạch trong suốt. Chính sách ngoại kiều và các hoạt động của sở ngoại kiều của Ý và Ðức ngày càng trở nên tù mù, vô nguyên tắc, biến sự không biết đường nào mà lần thành nguyên tắc như hoạt động của cơ quan an ninh quốc gia cũ của Cộng hòa dân chủ Ðức. Các quốc gia công nghiệp hàng đầu, nhằm cân bằng lứa tuổi xã hội, thực hiện những chỉ tiêu đầy tham vọng và đáp ứng những chế độ phúc lợi vô cùng xã hội chủ nghĩa, bắt buộc sẽ phải đón nhận những luồng người di cư từ những nước nghèo đổ đến. Có thể mới đầu họ là gánh nặng cho xã hội. Nhưng chừng nào thanh niên ở Ðức ở Ý, không chịu, không muốn hoặc không thể lập gia đình, sinh con, thì những cháu bé do người nước ngoài đẻ ra sẽ là những lực lượng nòng cốt đảm trách những phúc lợi xã hội tương lai cho chính nước chủ nhà. Hàng ngày người dân nghe bao tin không hay về người nước ngoài nhận trợ cấp và lạm dụng chính sách cứu tế tạm thời. Ngay lúc đó các nhà trẻ nhà trường, trước nguy cơ đóng cửa vì không đủ số điểm danh, vui mừng săn đón con em của gia đình ngoại kiều vào nhập học. Có lần tôi thấy hai cô bảo mẫu đưa các bé trong một lớp mẫu giáo qua đường gồm năm cháu Thổ Nhĩ Kì, bốn cháu Việt Nam và bốn cháu người Phi, chỉ có hai cháu người Ðức. Ðúng là cảnh bố gà mẹ vịt con bồ nông dắt díu nhau. Tôi thấy vui vui mắt mà mơ tưởng đến viễn cảnh xã hội người lớn của ngày mai. Chúng ta hãy bắt đầu từ những nhóm người nhỏ nhoi non yếu ấy.

Ðọc những dòng này, có thể ông nghĩ rằng tôi ghét Tây phương. Hơn một ngàn lần không, không, tôi không oán hận phương Tây, trái lại rất cảm tình với Âu Mĩ là khác, nếu, dù không muốn, khuynh hướng đơn cực thắng thế bắt buộc phải lựa chọn. Thiện cảm mà vẫn nhắc lại việc Mĩ đổ bom đạn vào Afghanistan, rải lương thực cứu tế và hứa hẹn đầu tư khôi phục, trong khi họ chưa bị Việt nam tấn công quân sự tại lãnh thổ, hủy diệt bao sinh mạng và cả triệu hecta rừng, đến lúc này chưa hề nói tới bồi thường. Nếu ai hỏi tôi về nguyên do cảm tình thực sự của tôi với Mĩ, với Ý, với Ðức, quả tình tôi sẽ rất đắn đo tìm câu trả lời. (Không phải bình sinh tôi tẩy chay Trung Hoa và Nhật Bản. Rượu Mao Ðài, rượu Thiệu Hưng ngon miệng người du lịch nhưng có thể khiến chính trị gia lân bang đê mê tới mức vã mồ hôi cầu hòa cắt đất.). Bảo rằng Mĩ tự do, bảo phim Mĩ nhạc Mĩ hay, thì lập luận đó chỉ mới được các cô cậu tuổi con mình hoan hô. Nói vì người Ðức chăm như người Việt và cả hai dân tộc đều kiên trì thống nhất đất nước, e câu nói đó chỉ phấn khích người say. Nói vì đàn bà Ý có vẻ đẹp phương nam như cô gái Việt, người Ý cũng hồ hởi mến khách như người Việt, e ý tán tỉnh nông cạn lộ liễu. Hoặc nước Ý là quê hương của nhà đạo diễn phim Bertolucci, tác giả của 1900 và Hoàng đế Trung hoa cuối cùng, khiến tôi hiểu về Ðông Tây hơn chồng sách giáo khoa, e cũng chỉ làm vui lòng nhau trong tọa đàm chúc tụng. Thưa ông Umberto Eco, có lẽ câu trả lời thật nhất, tuy thoáng buồn vẫn là: chúng ta quý nhau bởi không nặng nợ truyền kiếp, và điều đúng hơn: vì chúng ta ở xa nhau.
 

2002-PKĐ
____________________
(*) SED - Ðảng Xã hội chủ nghĩa thống nhất Ðức
(**) CDU- Liên minh Dân chủ Thiên chúa giáo


Bài đăng trên talawas

Làm gì đây với Pushkin

Marcel Reich-Ranicki        Mới đây ông hứa nói cho chúng tôi nghe ít nhiều về Pushkin và Chekhov. Chúng tôi chờ đấy. Heinz Bode từ Leipzig ...